Arquivo por autores: Rede Museística

Os maios

Ben-Cho-Shey foi un grande admirador e estudoso da festa dos maios. E non so iso, tamén participou activamente na organización da festa dos maios de Ourense antes da Guerra Civil.

Hoxe traémosvos á sección Andar e Aguzar este esnsaio sobre esta festa da primavera.
Non esquezades saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

OS MAIOS

 No encetar da Primaveira faise por toda Europa a festa dos Maios con arranxo a diferentes modalidás e distintos ritos, según os países e os costumes, para celebralo comezo da estación frolida, que por algo representan os Maios o trunfo e a renovación da vida. Que nunhas partes sexa o Maio sexa un albre, noutras un home cuberto de ramallos ou unha muller ou un neno vestidos de froles e herbas cheirosas e noutras una cruz, o elemento esencial decote, que non falla en ningures, donde queira e como queira que a festa se faga, son as froles, o musgo e as herbas aromáticas.A palabra Maya quer decir en sánscrito “ilusión” e iste é o verdadeiro significado dos Maios, que son unha festa de ilusión e de ledicia, festa de primaveira e xuventude, festa de tradición renovadora, festa de espranza e de relembro, a festa dos Maios é a exaltación das froles e dos nenos, as dúas cousas que levan un recendo de poesía á prosa do traballo cotián. En Galicia tamén estivo moi espallada a festa dos Maios e adoutou formas diversas. Ata fai pouco mais de sesenta anos pódese decir que se celebraba en toda a nosa terra.

Dos varios lugares nos que se erguía o albre de Maio somente se conserva o costume na vila ourensán de Laza, onde o día 3 prántase na praza do pobo o albre mais outo que os mozos atopen nos montes. Asociada ó albre faise a festa de Adán e mais Eva, que foi estudiada por Vicente Risco, Xaquín Lourenzo e Xesús Taboada. Pró caso escóllese un Adán vello e feo e unha Eva nova e guapa vestida de branco e tocada a cabeza cunha coroa de froles. A moza vai fiando ca roca e o fuso e leva pendurado dun brazo un gueipiño con mazás. O Adán vai na precura da Eva, que está nunha cova feita na praza, e baila adiante dela facendo titiritadas e carantoñas para ver de facela rir, cousa que lle está vedado á rapaza. Logo van xuntos á eirexa, seguidos de varios danzantes e, de que remata a procesión, Adán acompaña a Eva á súa casa.

En Marín enfeitizan os barcos no 1.º de Maio con ramas de xestas frolidas postas no outo do pau maior, para que se non amaien as embarcaciós, costume que trascendeu ós coches que tamén levan nise día xestas marelas postas na dianteira dos autos.

Polo Norte de Galicia estivo moi espallado, deica os derradeiros do século pasado, o costume de sair, no día da festa, nenos vestidos de fiuncho, de néveda e de froles cunha coroa tamén frolecida, a cantalo Maio e recoller aguinaldos. Cada neno ía na compaña doutros cativos, que lle facían o coro. Diste xeito di Figueira Valverde que se celebraba a festa en Santiago, a Cruña, Pontes de Eume, Viveiro, Ribadeo, Mondoñedo, Lugo, Monforte, Castro Caldelas, Carballiño, Ribadavia, etc. O pintor Dionisio Fierros deixounos unha valiosa testemuña de como era o Maio de Ribadeo nun fermoso cadro que foi parar a unha colección particular de Buenos Aires, seguindo o camino da emigración de tantos paisanos nosos.

Daquiles nenos, vestidos de ramallosa e de froles, que eran unha especie de “Rei Maio”, derivaron probablemente os maios de armación nos que un neno se acobilla para cantalo Maio respondéndolle a coro outros rapaces que o rodeian, forma de Maio que é mais usada no Sur de Galicia.Istes maios teñen a feitura de conos, na provincia de Pontevedra, e de pirámides triangulares ou de catro lados, na de Ourense.

Para facelos ían os rapaces roubalas estacas e os adobíos necesarios ás viñas dos arredores. Con istes paus armaban o Maio e logo montábano nunhas andas ou angarillas. En Pontevedra os varales eran de vidueiro ou de salgueiro de dous metros ou algo mais de outo e, pra lle dala forma redonda, usaban aros de pipas e cordas. Unha vez armado o Maio cúbrese de tela de saco e nela cósese o musgo, que sirve de fondo á decoración floral completada con sartas de bugallos e carrabouxos e con ovos de páxaros e de pitas valeiros. Por baixo levan os maios un faldramento de xestas ou doutras ramas verdes e no remate poñen os de Pontevedra froles ou coroas de ovos, namentres que en Ourense ponse unha cruz e, por veces, tamén unha campaiña que soa ó andar o Maio.

Para coutalo esmorecemento que viña sufrindo a festa dos Maios e que rematou ca desaparición dos “nenos-maios” na parte Norte de Galicia, alá polo 1904 dous esgrevios pontevedreses, Rufino Rivera e Portela Paz, acordaron facer un concurso de Maios para lle dar premios ós de millor feitío e diste xeito conservar a tan fermosa tradición i estimular ós rapaces.

A ideia tivo éisito e poucos anos despois  xa fixeron o mesmo en Ourense Xavier Prado, “Lameiro”, e Hixinio Ameixeiras, que denantes tiveran o bon acordo de resucitar “O Tío Marcos da Portela” na sua terceira época.

E asi, namentres en Pontevedra se conservou o costume enxebre dos Maios, nas suas tradicionaes feituras cónicas ou de barco, extendidas deica Marín, en Ourense, para tratar de revitalizala festa, xurdiron os chamados maios artísticos, innovación que, si foi mal recibida nos comezos polos amantes da tradición enxebre, acabou callando e foi diste xeito como ano tras ano foron saíndo maios que, millor ou pior, reproducían e siguen reproducindo cruceiros, potes, cabaceiros, animaes, afiadores, as Burgas, a ponte vella, a fonte do Posío, a torre da catedral, o escudo de Ourense e xa nistes derradeiros anos esceas como o xogo da chave, o magosto, a muiñeira e ata un parque infantil.

Gracias a istes concursos de maios síguese facendo a festa con gran locemento en Pontevedra, Marín, Vilagarcía e Redondela o día 1.º de Maio. En Ourense faise o día 3, festa de Santa Cruz e do Santo Cristo.

Nises días, pola mañá, saen os maios á primeira hora a percorrelas ruas. De cando en vez paran, baixan o maio, métense dentro díl un dos rapaces e comezan a cantalas coplas. Canta primeiro o rapaz que está dentro do maio e logo repiten a copla, a coro, os outros raparigos. Na bisbarra pontevedresa os cantores acompañan a súa tonadiña –que é difrente da ourensán- batendo rítmicamente cunhos paus que levan en cada sua mau ó tempo que dan voltas arredor do maio. En Pontevedra os paus son máis longos e cada rapaz bate co seu no chan asegún vai xirando. En Ourense cantan sin acompañamento de paus e non se moven e, como deben seren ou mais preguiceiros ou mais señoritos, cada vez cantan menos e desentonan mais, cousa que se debera evitar en ben da pureza da festa.

 As cántigas dos maios tiveron decote un tono satírico que lles vai moi ben. Comenzan cun saudo a xeito de presentación.

Eiqui ven o maio

do barrio do Couto,

como criticón

non che ha de haber outro.

Escoiten, señores,

e poñan atención.

Que o que di o Maio

en todo ten razón.

Cantan logo ó Maio, á sua feitura ou o seu adorno.

Eiqui ven o Maio

cun vestido novo,

porque non choveu

e musgo non houbo.

Fumos a unha viña

a roubar estacas,

si nos descoidamos

non vimos prá casa.

Bendito sea o Maio,

que trae cereixiñas,

enchentas van levar

as nosas barriguiñas.

Mirade a feitura

dos carrabouxiños,

tan repinicados

e tan redondiños.

As críticas refírense a cousas locales, á carestía da vida e outros acontecementos.

Sempre vai a carne

arrube que arrube,

xa tanto arrubiu

que está nunha nube

Xogamos, de nenos,

moito coa billarda.

Agora, de grandes,

póñennos a albarda.

Ourense

Na mesa dos probes

non hai calendario

pra iles é sempre

viernes a diario.

Quitan augas pola noite

e tamén pola mañán,

miña nai ten que ir á fonte

pra lavarse miña irmán.

Redondela

A censura contra das rapazas é outro dos motivos das coplas dos Maios.

As mozas de agora

teñen gran cultura

destacando todas

no arte da pintura.

Co as liñas haches

e as liñas bes

en vez de mulleres

parecen cen pés.

En Ourense non fallan as coplas contra das leiteiras.

Estavos a vida

de modo e maneira

que o millor negocio

é casar cunha leiteira.

Tomarás bo leite

millor manteiguiña

e ós da capital

véndeselle auguiña.

O traslado da estatua de Concepción Arenal foi motivo central en todalas coplas do ano pasado.

Remúdanse as estatuas

i arríncanse pontes

e non sei si as Burgas

quedarán sin fontes.

Que deixen estar

a estatua no seu sitio

e si queren fontes

que arreglen a do Picho.

De remate ven a despedida.

Levántate, Maio

e bótate a andar

e eiqui xa non temos

mais que criticar.

Vamos d-eiquí, Maio

déixate de líos;

sermón en deserto

é sermón perdido.

Nos primeiros tempos somente se facían dous exemprares manuscritos das cántigas: un prá censura municipal e outro para o cantor do Maio. Agora edítanas e véndenas, co que é máis doado coleccionalas.

A festa dos Maios merez ser conservada e coidada por ser a mais enxebre e anterga das poucas que nos quedan sin mistificar.

(Ben-Cho-Shey, en Chan, n.º 5, 1969)

BCS_126_1947_Maios_3

Maios en Ourense, 1949. (Fotografía de Ben-Cho-Shey)

O diario, outono 1940. Unha xornada na vida dun Inspector de 1º ensino

Hoxe no diario Ben-Cho-Shey regálanos o  relato da viaxe feita o 8 de Outubro de 1940. Sae de Cañamero da cabalo, e tras toda a xornada de camiño, escribe un retrato do día a día da posguerra e  da comarca estremeña de “Las Villuercas”.

8 de outubro, 1940

8 de outubro, 1940

8 de outubro, 1940. Parte II

8 de outubro, 1940. Parte II

8 de outubro, 1940. Parte III

8 de outubro, 1940. Parte III

_______________________________________________________

Transcrición:

“8.- Xornada hípica a Berzocana pra donde partimos as 9 da mañá a bon paso. Pra evitar as moitas voltas da estrada metémonos por empinados atallos entre jaras e castiñeiros. O paisaxe é vizoso e moi movido con arbolado abundante i os cabalos camiñan ben i en hora e meia chegamos ao fin da primeira etapa. Denantes de avistar o pobo arrodíllaseme o cabalo sin máis consecuencias que o susto.

Coidei que en Berzocana atoparía cabalos pra seguir a Navezuelas máis todos están traballando e terei que seguircos que trouxen, que por certo están faltos de comida.

Unha das escolas diste pobo está nun local vello, de cuia antigüidade da razón a lumieira da porta, que ostenta a data de 1638. Por riba dela hai unha curiosa pedra con algo así como tallos fosilizados, que seica abundan no pais. A outra ten local novo, pro abandoado.

Inmediatamente despois de xantar saimos pra Navezuelas por un camiño encosta que nos leva a estrada en construcción que ha de conducir a Solana de Cabañas. Mismo ao entrar nela o meu acompañante señálame con terror un valado de pedras no que unha inesquecible mañá do 1938 atopou os cadavres de seis infelices asesinados polos azules que estaban alí deitados e abandoados, espostos a ser pasto dos lobos. Procederon a enterralos piadosamente e un pastor que por alí pasou reconoceu niles a veciños dos arredores. Por todas partes, anque señan terras tan afastadas como estas, fican señaesda barbarie da nosa guerra civil.

Abondan por eiquí castiñeiros, sobreiros, encinas e carballos que lle dan a paisaxe un tono de frescor distinto do ardente das terras áridas e baixas desta provincia. Camiñamos envolveitos nunha nube de moscas que nos atormentan a nos e as cabaleirías. Poucos metros antes de Solana deixamos a estrada pra rubir unha empinada encosta moi traballosa pra os cabalos. O meu arrodillase outra vez e hai que deixalo descansar de cando en vez porque non pode co a súa ánima.

Aló no fondo do val SOlana parece unha aldeiña galega. A esquerda unha liña de corrales, mais a dreita unha cativa praza e despois a eirexa, todo circuídopor verdes hortas que prometen unha vida farta pra os veciños.

Coroamos a primeira liña de eminencias e descemos paseniño ao val por onde a garganta de Santa Lucía que surte de auga potable a Trujillo. En toda esta terra non se ve máis que unha cativa casa de labor illada no monte cara a que van uns rapaciños recadando tres porcos. A poucos de comenzar a subir vemos o embalse i o meu guía dime que no 1938 viñeron os roxos dende Alía e voaron parte da cañería deixando sin auga por tres días aos trujillanos.

Iste regato de Santa Lucía ven ser un dos que orixinan o río Almonte . O val, sumamente estreito fica reducido ao cauce do regato, así que tan pronto o cruzamos voltamos a rubir de novo ata un monto máis outo que o que vimos de pasar. Nas abrigadas hai casiñas como a que vimos ao baixar i están rodeadas de terras labrables arredándose unhas das outras pouco máis de cinco centos de metros. Os que nelas habitan deben levar vida de eremitas.

Dende o cumio da serra vese Navezuelas da outra aba do val deitado na aba da Villuerca. Agora baixamos pra loguo rubir por tereira vez en procura do pintoresco e rico pobo, engastado nun tapiz esmaltado de castiñeiros que por todas partes o cercan.

Casas baixas de pedra, con teitos de madeira tamén baixos e balcós arriquintados. Non se ven por eiquí as enxebres ventas cacereñas. O piso das rúas está feito de croios e hai algunhas perspectivas pintorescas. A situación do pobo fai que abonde en costas e non deixa de ter o seu sabor, sin chegar ao tipismo da Vera. Si as xentesson ocomo o seu pobo hai pra fiar pouco nelas, porqu aquil, sendo rico, aparente unha gran pobreza e non digamos das casas que son máis mouras por dentro que por fora.

Os labregos quéixanse da sequía e gorentan auga pra facer a sementeira e pra que abran os zonchos das castañas. Dende a terra de secano veñen eiquí diariamente as xentes para intercambiar os productos deixando pan e garabanzos en troques de patacas e fabas.

Despois dun paseiño entre lusco e fusco e de longa conversa sobre temas de actualidade ceo cos notables do país e deitome nun cuartiño onde caso dou co a cabeza no teito.”

Non vos esquezades de saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a web do Museo Provincial de Lugo.

Andar e Aguzar. O patrimonio inmaterial (IV)

A semana pasada publicamos unha mostra dos refráns recollidos por Xosé Ramón e Fernández-Oxea na parroquia de Santa Marta de Moreiras. Onde hai refráns hai tamén adiviñas. Aquí tedes unha man delas.

ADIVIÑAS

1. Unha lona, longarela

Cunha punta na cotela.

2. Alto me miras,

comer me querías,

de ti salirá

quen me levará.

3. Eirexiña pequeniña,

sacristán revolvedor,

a xente, como é pequeña,

toda anda ó arredor.

4. Tacón sobre tacón,

tacón do mismo pano;

sinón cho digo

non acertas nun ano.

5. Catro mungantes

e dous apuntantes,

catro danzantes

e un tornamoscas.

6. O pai do tortobico

ten cara, cu e bico,

i os fillos do tortobico

non ten cara, cu, nin bico.

7. ¿Qué é unha cousiña, cousa,

que é blanca, coma a plata,

e plata non é,

e foza na terra

e porca non é?

8. ¿Qué é unha cousiña, cousa,

que ten dentes

e chama pola xente?

9. Que é unha cousiña, cousa,

longa, longa como unha soga

e ten dentes como unha loba?

10. No monte nace,

no monte se cría

e chega a casa

dando alegría.

 (Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969)

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobro este e  outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

O diario, setembro de 1940. Da “rexeneración” do Estado; da frustración persoal.

Hoxe no diario, temos unha entrada moi interesante e extensa con  dúas reflexións demoledoras sobre o presente no que vive Ben-Cho-Shey e pode que tamén sobre o noso.

O día 29  de setembro de 1940, ao pouco de regresar a Cáceres, Xosé Ramón e Fernández-Oxea deixa escrita a súa contrariedade ante a ocupación das vacantes nos corpos do estado despois da depuración. Persoas escollidas polos vencedores ocupan os postos vacantes demostrando un desleixo sistemático, cando non un aproveitamento persoal dos recursos públicos. Pese a ser unha crítica ao suceder xeral, Ben-Cho-Shey céntrase neste caso no servizo de Correos, se ben en outras pasaxes describe a situación do ensino público primario, da universidade ou o ministerio de xustiza.

En cambio, na entrada do día 30 de setembro, Ben-Cho-Shey descarga toda a súa carraxe e frustración por ver os seus estudos adormentados nunha gabeta logo das dificultades, desconsideracións e aldraxes elitistas que tivo que superar para ver respectado o seu traballo académico,

29 de setembro, 1940

29 de setembro, 1940

29 e 30 de setembro, 1940

29 e 30 de setembro, 1940

30 de setembro, 1940

30 de setembro, 1940

Transcrición:

“29.- Hoxe andan polas rúas “as do bote” poñendo chapas. Eu fágolle o desconto que adoito cando non podo librarme diste engorro. Por certo que o tal sablazo goza de tal popularidade que ata os mismos que levan a camisa azul se negan a dar os cartos a cambio da latiña. Craro que iles néganse con máis libertade que os que levamos a camisa limpa; con máis descaro quixen decir, porque eso da libertade é un pecado que padeceu España, mais que afortunadamente pra os mandós, xa non eisiste. Os non afiliados temos que valernos doutras mañas pra ceibarnos da socaliña! Tamén se observa que as rapazas que andan a pedir fano sin aquil entusiasmo do comenzo; agora van á forza, de mala gana e deseando acabar con unha angueira que teñen que cumprir queiras ou non queiras.

A depuración deixou sin pan – sin ese pan que Franco prometeu a todolos españoes- a milleiros de probes funcionarios pais de familia que eran unha verdadeira garantía para a boa marcha da máquina administrativa. As acusaciós que serviron de base para desbotalos foron cousas nimias, cando non verdadeiras canalladas. Dende logo, ningún saiu por falta de competencia nin de honradez pra desempeñar os seus cárregos, o que indica que pra o novo réxime esas dúas condiciós son cousas adxetivas.

Como proba irrefutable de que esto non é mera suposición sinón unha creencia dos desgobernantes, temos o xeito de sustituir aos infelices destituidos. Calqueira que se fíe desa andrómena de “por la patria, el pan y la justicia” creerá que pra reemplazar aos cesantes se escolleu xente honrada e con boa preparación. Pois nada de eso; moi lonxe da xusticia metéronlle os empregos na man aos “caballeros mutilados” e aos excombatientes, xente analfabeta i educada, na súa maioría, nesa maravillosa escola de vicio e latrocinio que é o tercio, e agora estanse tocando os resultados de tan escolleita selección.

O Corpo de Correos que tiña o orgullo de cumprir ata a eisaxeración a misión que o estado lle encomendara, está hoxe desfeito i entregado en maus de de toda clás de maleantes. Fai poucos días faltáronlle 600 ptas. en sellos ao carteiro encargado da venta diles, que lle decía abraiado aos seus xefes: “Pero esto nunca pasó en Correos!” Ao que lle respondía un: “Es que jamás tuvimos la gentuza que ahora nos rodea.” O Administrador principal tivo que tomar medidas pra evitar que os novos empregados arrincasen os selos das cartas. Os xiros non chegan ao seu destino porque se quedan con iles os carteiros postos polos totalitarios e como derradeiro exempro de honradez azul alá vai iste: Nomearon carteiro dun pobo desta provincia -coido que de Ceclavín- a un indeseable que era ademais “caballero mutilado”. A guardia civil, xustamente alarmada ante o feito, considerouse na obriga de informar aos xefes de Correos que o tal “caballero” era un ladrón moi conocido diles. Os xefes a sua vez diron conocemento do informe a Direición Xeral que, contestou dicindo olimpicamente que “aquel caballero había lavado con su sangre su anterior conducta”, e despois deste arresto patriótico-terciario, ficaron tan tranquilos. Mais ós poucos días o “caballero” lembrouse das incautaciós, que a título de botín estaba afeito a levar a cabo, e saiu arreando con dez mil pesetas que aínda non se sabe quen as pagará. Pra min non sería dúbida: debía pagalas o autor da frase do lavado. E velaí de que xeito tan alegre e tan honrado nos están facendo a España grande.

30.- Recibo as  fotografías de Santa Mariña de Esposende que han de ilustrar a desventurada monografía feita por min xa hai tantos anos sin conquerir que saia a luz púbrica. Á parte do traballo que acerca de esta eirexa pubriquei na “Zarpa” en evitación dun pisotón  que quería darme o finado Vázquez Pardo, fixen logo a dichosa monografía con ouxeto de que saira nos “Arquivos” adicados a Murguía, mais por aquel entón traspapelou o orixinal a bruxa do Risco  e tivo que agardar pra os seguintes. Na primaveira do 36 compúxose e tirouse por fin, mais viñeron os bárbaros e milagreiramente salvouse da destrucción que aquiles salvaxes fixeron de libros e pubricaciós galegas. Arredados unhos dos outros os amigos aterrorizados pola criminal persecución de que fumos ouxeto, perdín o rastro dos meus malfadados traballiños e ao cabo en agosto diste ano D. Xesús Carro enteirouse de que a Santa Mariña estaba feita e a falla somentes das láminas correspondentes. Procurei rescatar as fotos e agora terei que ver si conquiro rematala anque sospeito que a impresión sexa tan cara que non podia chegar a pagala.

Iste calvario sufrido pola cativa monografía de Esposende non é nin máis nin menos que o que corren tódolos meus traballos. A “Santa Marta de Moreiras”, que tanto traballo me deu e na que tiña postas tantas ilusiós, alá dorme nun caixón porque sempre houbo dificultades pra que saíra. Os caciques do Seminario, que en outras cousas tiraban os cartos, regatearon e cicatearon decote as pesetas pras miñas pubricaciós. Certo que eu non teño a autoridade do Cuevillas, máis nono é menos que a min sempre me trataron con desdén universitario marcadísimo e que me tiveron nun lugar subalterno do que somentes logrei sair a conta de grandes esforzos e de impoñerme, fora modestia, pola calidade do meu traballo. Mentras non fun Inspector miráronme por enriba do hombreiro e cando podía comenzar a facer algo viñeron os fillos do ñáñigo a botar por terra tódalas miñas ilusiós. E menos mal que salvei a vida”

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo 

Cartas e documentos. Carta do Comité Executivo do Partido Galeguista, xuño 1935

Se a semana pasada viamos unha declaración pública  da posición política do Grupo Galeguista de Lugo ante as eleccións de febreiro do 1936, hoxe vamos ver un documento interno entre o Comité Executivo do Partido Galeguista na voz de Víctor Casas e o Conselleiro Propietario do Grupo Galeguista de Lugo, Xosé Ramón e Fernández-Oxea. Unha carta común no traballo diario do Partido, o que hoxe sería un mail.

Agradecémoslle ao Arquivo Ben-Cho-Shey da Deputación Provincial de Ourense a cesión deste conxunto documental grazas ao que podemos coñecer un pouco máis o día a día  destas importantes persoas do noso pasado recente.

25 de xuño de 1935, comunicación do Comité Executivo do PG, asina  Víctor Casas, a BCS como Conselleiro do Grupo Galeguista de Lugo

25 de xuño de 1935, comunicación do Comité Executivo do PG, asinada por Víctor Casas, a BCS como Conselleiro do Grupo Galeguista de Lugo.

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

O diario, agosto de 1940. Visita a Galicia

No verán de 1940 Isabel Algarra e Xosé Ramón Fernández-Oxea visitan Galicia. Logo de visitar aos amigos seus de Pontevedra, Vigo, Redondela e Vilagarcía de Arousa diríxense cara Santiago de Compostela e A Coruña.  Logo pasarán por Sada,  Lugo e Ourense.  Ademais de deliñar a cotidianidade de posguerra, Ben-Cho-Shey volca a súa carraxe nestes parágrafos. Os vencedores de vacacións estivais en Galicia, os alemáns facendo estudos sobre o país xa feitos, os antigos lugares de traballo cultural pechados e os compañeiros e irmáns esparexidos, agochados ou transformados.

27 de agosto de 1940

27 de agosto de 1940

28 e 29 de agosto de 1940

28 e 29 de agosto de 1940

30 de agosto de 1940

30 de agosto de 1940

 

 

 

 

 

 

 

Transcrición:

“27. Onte á noite saimos de Vilagarcía pra Santiago onde contábamos que sería doado o atopar hotel, maiste ano deulle á xentepor vir vranear a Galicia, atraguidos polo cebo de que eiquí se come ben, e nin xiquera eiquí hai vagantío nas fondas. Outro tanto veuse en Vigo, en Pontevedra, en Vilagarcía, todo está ateigado de xente. Das viaxes non falemos, porque os trés van impoñentes; co a supresión das liñas de autos comprícanse a circulación dun xeito alarmante e materialmente non se cabe nos vagós. Da estación de Santiago saimos embutidos nun autobús co a xentede pé no pasillo e pendurada nos estribos, i eso que eran tres os autobuses.

En Santiago renóvase a door pola perda dos irmaus asesinados. O local do infeliz Casal está valdeiro pra alugar. O Seminario, desfeito; a súa biblioteca, pechada con un candado posto polos esbirros salvadores; o museo destrozado e a cultura galega padecendo unha parálisis polo morbo militarista. E mentres istes bárbaros persiguen a unha cultura, os seus amigos alemás veñen a pedir libros e diccionarios galegos pra estudiar o que xa se estaba estudiando. Boa desgracia a nosa de ternos que deixar descubrir por estranxeiros sabendo nos ben o que temose o que valemos. Pro a besta militarista somentes entende de matar e roubar.

D. Xesús dame a grata sorpresa de que os meus traballos están casi rematados e agora hai que ver o xeito de botalos fora. Parece como si me perseguira unha mala fada. Visitamos o Museo da Catedral e por primeira vez admiro a importantísima colección de tapices que alí se gardan. E máis numerosa que a de Zamora si ben istes son máis antigos. Demasiado precipitada a visita a Santiago voume sen poder falar cos amigos. Saímos despois de xantar no Castromil, que me lembra aquil outro Castromil que foi desterrado a Cáceres pola guerra e alí ficou xa transformado. Sorpréndome que en Carral aínda esté en pé o monumento aos mártires da Liberdade galega, hoxe encadenada.

Na Cruña non paramos máis que para coller o tranvía a Sada, adonde chegamos xa de noito e despois de un longo paseo en procura da casa do Piñeiro, resulta que non está. ¡Fixémola boa! Con gran traballo atopamosonde dormir e pagamos con exceso a necesidade porque a xente sabe aproveitarse das ocasiós. O Piñeiro está en Cariño e falo con il; prométeme que virá pasado mañá. Veremos

28. De mañá dou unhas voltiñas polos deliciosos arredores de Sada e comprobo que algús nomes das rúas aínda están en galego. SInto o vir tan de presa pra non poder recrearme algo máis na contemplación da natureza, mais a rente do meio día pillamos un tranvía extraordinario e chegamos a Cruña tarde mal e casi de arrastro.

O xantar depáranos a sorpresa de que un desconocido que se senta a nosa mesa -militar, por máis señas- ponse a esbardallar decontra de todo con unha furia demoledora. Polo visto na Cruña a xente perdou o medo e fala cunha liberdade que non se conoce por alá embaixo. Non cabe dúbida que a satisfacción  do país é compreta e de facerse hoxe unhas elecciós o couce que ían levar os desgobernantes sería sonado. ¡É maravilloso o ver a maña que se deron pra descontentar ata os seus propios defensores!

Tamén eiqui teño emocionantes entrevistas con vellos irmáns que sufriron amargamente. Uxío Carré e López Abente     departen conmigo longamente e temos garimosas lembranzas pra os mártires e pra os ausentes. ¡Que fermosura irmandade esta a nosa que cada vez se esteita máis a pesares das persecuciós e dos asesinatos! ¡Galicia, nai e señora!

29. O paso de un desfile de tropas con unha banda de gaiteiros ao frente prodúxome unha indignación desesperante. Porque compre ser cínicos pra levar co as tropas unha banda de gaiteiros despois de ter renegado de Galicia e perseguir aos galeguistas como cas doentes. Por si non estiveramos convencidos da insinceiridade dos pretextos postos pra xustificar a guerra, velaí unha proba máis. A istes fasantes tíñalles sin coidado o rexionalismo, como tampouco lles importaba a masonería, nin do xudaísmo, nin do marxismo. E sinón xa estamos vendo como unha tas da outra van caíndoen tods aquelas cousas que finxiron condenar, porque o único que querían era mandar e ascender. Iles asesinaron ao comunistas pra estar agora ao lado de Rusia; mataron masós cando tamén os eran e siguen sendo moitos diles; esabardallaron contra os xudeus e valéronse destes chegando incluso a vivir con xudías algúns dirixentes e derradeiramente abominaron dos estaturos pra chegar a esta situación en que cada provincia ten o seu e pra darlle aire a todas as manifestaciós rexionaes como balies, música, etc. Tanto falar de nós pra que agora as radios galegas poñan a diario música nosa e no Día de Galicia somentes se radien cousas galegas. ¿Pro é que facíamso outra cousa? ¡Farsantes, asesinos! Está visto que o único que queríandes era medrar posto que non facedes máis que mal remedar o que denantes se facía ben.

30. En vista de que o Piñeiro non apereceu e non podemos estar aquí máis tempo, saímos pra Lugo no correo. No tren van de regreso algúns dos moitos vranantes que viñeron comer a Galicia. Os que coincident connosco pasaron a guerra en Madrid e fálannos do seu desencanto de saber as cousas que eiquí pasaron. Íanse cruces das crueldades que ouviron relatar e ds mentiras que pola radio lles contaban. ¡Todos igual! A mentira non prospera e o réximen esentado non terror e no asesinato non pode ser seguro.

Cos amigos de Lugo pasamos uns intres de verdadeira satisfacción e como non queda tempo pra podelos ver a todos decidimos quedar eiquí ata mañá.

En Lugo estase edificando moito e os veciños aumentan constantemente. De boas ganas voltaba pra eiquí e prefería esto a Cruña

31. Viaxamos con un calor abafante e chegamos a Ourense casi asados.

Pola mañá tivemos o contento de ver aos bos amigos Sarandeses e Velayos, que nos recibiron moi ben. É lástima que veñamos tan de presa, pois quedámonos sin ver a Fole e a Piñeiro entre outros moitos. (…)”

Cartas e documentos. A posición política do Grupo Galeguista de Lugo en febreiro de 1936

O 14 de febreiro de 1936, ante as inminentes eleccións, o Grupo Galeguista de Lugo edita este panfleto no que explica a súa posición política. Nel viñan a sinatura de Servando Gómez Aller e de Xosé Ramón e Fernández Oxea. Pinchade no propio documento para o ler.

Agradecémoslle ao Arquivo Ben-Cho-Shey da Deputación Provincial de Ourense a cesión do conxunto documental  que ilustra a estancia de Fernández Oxea en Lugo.

Panfleto do Grupo Galeguista de Lugo, 14 febreiro de 1936. (parte 1)

Panfleto do Grupo Galeguista de Lugo, 14 febreiro de 1936. (parte 1)

Panfleto do Grupo Galeguista de Lugo, 14 febreiro de 1936. (parte 2)

Panfleto do Grupo Galeguista de Lugo, 14 febreiro de 1936. (parte 2)

 

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

O estudo da arquitectura relixiosa. Andar e aguzar

Os seus primeiros traballos sobre arquitectura relixiosa insírense na etapa do Seminario de Estudos Galegos (SEG). Estes traballos foron publicados nos Arquivos do propio SEG  ou en publicacións como a revista Nós.  Para mellorar a súa formación en Arte e Arqueoloxía entra en contacto co Centro de Estudios Históricos de Madrid e aproveita as clases e os consellos de Gómez Moreno, Tormo e Sánchez Cantón. Os resultados das súas pescudas sobre igrexas de Ourense e do sur de Lugo e os mestres menores do románico destas zonas, e outros, relativos a igrexas estremeñas e casteláns, vanse dando a coñecer, nos anos 40 e 50. Publicaríaos en prestixiosas publicacións como Archivo Español de Arte, Boletín de la Real Academia Gallega, Cuadernos de Estudios Gallegos… ou  presentaríaos en distintos Congresos Internacionais.

Deixámosvos a modo de mostra dous debuxos, unha sección e unha planta, de dúas igrexas galegas:

Publicado nos arquivos do SEG. Igrexa de Sobrado de Trives

Publicado nos arquivos do SEG. Igrexa de Sobrado de Trives

Publicado nos Arquivos do SEG. Igrexa de San Miguel de Vidueira

Publicado nos Arquivos do SEG. Igrexa de San Miguel de Vidueira

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

Cartas e Documentos. A folla de servizos

Aquí tedes a dixitalización da folla de servizos de Xosé Ramón e Fernández-Oxea para o Ministerio de Educación. Nela aparecen os destinos que tivo primeiro como mestre (Cariño, Santa Marta de Moreiras e A Guarda) e logo de inspector (Lugo, Cáceres e Toledo) . Distínguese se os traslados son  derivados de un concurso ou de aprobar unha oposición e tamén unha nota especial coas siglas “O.J.T (Orden de la Junta Técnica)”  que sinala o momento no que, logo do expediente de depuración, a suspensión de emprego e soldo; incorpórase á Inspección de Educación en Cáceres, o 25 de Maio de 1937. Nunha futura edición desta sección mostraremos o expediente de depuración. Agradecémoslle de novo ao Arquivo Ben-Cho-Shey da Biblioteca da Deputación provincial de Ourense e á propia Deputación de Ourense todas as facilidades que nos deron para traballar cos seus fondos documentais públicos.

Lembrade saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

Folla de  servizos (parte 1)

Folla de servizos (parte 1)

Folla  de servizos (parte 2)

Folla de servizos (parte 2)

O diario de Ben-Cho-Shey. 1939, o día a día no desterro

Os diarios dos primeiros anos da posguerra preséntannos diferentes contidos de importancia. Por unha banda, son uns fermosísimos libros de viaxe pola provincia de Cáceres, principalmente a comarca da Vera; e pola outra un retrato cruel deses primeiros anos tras a victoria dos sublevados. Infraestruturas educativas destinadas a uso militar; material escolar que chega cando xa non é necesario logo de ser obxecto de especulación e de enriquecemento individual; a realidade de delatores e delatados ou viaxes interminables conforman a vida de Fernández-Oxea neses días.

Diario de xuño de 1939

Diario de xuño de 1939

Diario de xuño de 1939

Diario de xuño de 1939

Transcrición:

“Xunio 1939

Co gallo do viaxe a Madrid e a Soria retrasóuseme a vistia das escolas e agora teño que facelas a toda presa. O dia 13 gracias a Civantos fago un percorrido mais que regular:  unha pequena parada en Trujillo e logo adiante. O terreo do Pago de San Clemente ata Herguijuela é rico e frondoso. Visito esta derradeira escola e dali paso a Conquista. Son dos pobos cativos e feos. En Zorita vexo de presa catro escolas e paso de lonxe por Logrosán para xantar en Cañamero. As escolas de este pobo desfíxoas a soldadesca. Canta door ver os destrozos da guerra en edificios tan bos como estes. Cañamero está como mergullado; dondequeira que se mire, non se ven mais que tellados; As Villuercas quedan preto e sinto non ollar Guadalupe.

Pola serán volto a Logrosán: bo edificio; moita argallada; o pobo metido entre montes ten boa campiña. Sigo a Zorita para rematar a visita. Estas escolas parecen paxareiras; ó pobo e ó alcalde sóbranlle escolantes; quixeran botalos. Hai un bo grupo escolar que estivo convertido en Hospital militar. O pobo non me gusta. Merendamos e saimos para Cáceres onde chegamos as once da noite.

Cando xa están preto as vacaciós ocúrreselles mandar os libros do Instituto de España. Como textos son ruis e caros: iste si que é un caso típico de estraperlo. Os libros non valdrán, pero ós escolantes sacáronlles un millón e pico de ptas. Así medra a patria.

O raio dos libros dan que facer e traballo como un peón a facer paquetes. Todo o traballo se acumula nistes derradeiros días de curso.

O día de San Xohan fago outro percorrido longo con Civantos: Trujillo-Ibahernando, que seica é Vivahernando: pobo de protestantes. Santa Cruz de la Sierra, pobo típico, con boa eirexa gótica e casas do XV, deitado o pé da serra.

Desayunamos en Abertura, pobo miserable, representación enxebre da terra árida do sul da provincia. Continuamos ata Alcollarín, que ven a ser polo estilo; de novo pasamos por Zorita e Logrosán, e no camiño que deiquí leva a Cañamero voltamos a ver as obras de un ferrocarril en proyecto e  unha grande ave de rapiña que se ergue o pasar o auto. Rubimos a Berzocana. Según se vai rubindo a paisaxe vaise cubrindo de arboredo e refresca a vecindade das Villuercas. Berzocana é un pobo típico con boa eirexa do século XIV que conten as urnas cos corpos de S.Fulgencio e Sta. Florentina. Baixamos a xantar a Logrosán e seguimos pola serán a Cáceres.

O 26 vou a Madroñera, que xa era un pesadelo para min. O conductor do coche é un botarate que lle fai pelotilla ós militares. Madroñera é un pobo grande como os autos desta terra. Vexo a Lucas na sua casa e admírome de cómo vive iste home. É un verdadeiro asceta dino de admiración; a sua preocupación é o saber. E por iste delito deixárono sin carreira ¡Canta inxusticia, Señor! Paso unha boa seran con Lucas e cos escolantes; conozo ao Segredario que é un bergallo e ceo con un abate capellán de monxas e xogador de tresillo. De maña cedo saio para Cáceres e no auto vai o denunciante de Lucas. É un boticario cacique, home de mala entraña i envexoso de ben alleo; temos longa discusión perante o viaxe e móstrase como intransixente e cerril. Con bestas de iste feitío vai apañado o pais.

Co remate do mes ven o fin dos traballos e a espranza de fuxir para terra. Foi un mes de traballar de firme: 1º o Boletín, logo a visita, despois as memorias e as contas e por fin os  maldisoados libros.”

Non esquezades saciar a vosa curiosidade deste e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.