Arquivo da categoría: Andar e aguzar. Os traballos e os días de Ben-Cho Shey

Apartado do Blog onde publicaremos diferentes artigos, estudos ou traballos de Xosé Ramón e Fernández -Oxea. Unha fiestra aberta ás disciplinas e materias ás que se dedicou durante a súa vida.

A CAUSA DA LINGUA

Con motivo da celebración do día das letras galegas o vindeiro 17 de maio e como entrada final da sección Andar e aguzar, vamos falar hoxe da defensa sen reservas que Ben-Cho-Shey fixo da lingua galega durante toda a súa vida.

Non é sorpresa que o galeguista e histórico presidente do Centro Gallego de Buenos Aires Rodolfo Prada Chamocín o alcumase como “O vedraio da fala”. Como testemuña a súa bibliografía, Xosé Ramón e Fernández-Oxea non foi lingüista de oficio. O que si nos demostran os seus escritos é unha preocupación sempre presente sobre o emprego do idioma e a busca da forma correcta en cada xiro, en cada parágrafo. Onde si nos atopamos unha defensa explícita da lingua galega é nos seus innumerables artigos de opinión, publicados ao longo de décadas na prensa do país. O idioma galego, a procura do seu recoñecemento e estatus e a correción no seu uso foi sempre unha constante das súas colaboracións coa prensa da época.

 A denuncia en clave sociolingüística da situación do galego observámola en artigos como “Vaites co señorito” (Faro de Vigo, 13/12/1950); “Dimisión Colectiva” (Lar, 1951); “A lingoa morta” (Correo de Galicia 5/10/1966) “A desgaleguización de Galicia” (El Ideal Gallego 30/9/1973) entre outros moitos. Neles argumenta sobre a sitiuación obrigada da lingua galega e carga contra as elites e os seus imitadores, cuxa postura define a consideración negativa do galego e dos seus falantes, cuestión que pola que define o galego como a lingua do pobo.

 A súa reivindicación da toponimia orixinal en galego marca a liña que aínda hoxe empregamos neste senso. Os artigos “E vai de topónimos” (La Noche, 8/5/1964) onde diserta sobre os polémicos *Niñodelaguia, *Haciadama ou *Sangenjo; “Seis letreiros…!” ( El Correo Gallego, 6/9/1968) ou “Cela e os topónimos” (La Región, 19/11/1972) son exempos contundentes disto.

Cartas e Documentos. O expediente de depuración de Ben-Cho-Shey

Hoxe traémosvos os 3 folios que conforman o expediente de depuración de Xosé Ramón e Fernández-Oxea. Os dous primeiros datados o 26 de dembro de 1936 conforman o prego de cargos dos que é acusado; elaborados pola “Comisión nombrada para la depuración del personal de instrucción pública de la Provincia de Lugo” e firmados polo Gobernador Bermúdez de Castro (que xa o fora durante a ditadura de Primo de Rivera). O terceiro e último, mecanografado cunha tinta de cor mais escuro é rubricado polo “Vicepresidente de la Comisión de Cultura y Enseñanza” da “Junta Técnica del Estado” Enrique Suñer foi enviado desde Burgos o 25 de Maio de 1937 chegando a Lugo o 31 de Maio. É a comunicación do acordo co que se pecha o expediente de depuración e  grazas ao cal Ben-Cho-Shey é desterrado. Salvaría a vida, mais nunca voltaría a traballar en Galicia.

Prego de Cargos 1

Prego de Cargos 1

Prego de cargos 2

Prego de cargos 2

_______________________________________________________________________________________________________

Comunicación da sentencia

Comunicación da sentencia

Os maios

Ben-Cho-Shey foi un grande admirador e estudoso da festa dos maios. E non so iso, tamén participou activamente na organización da festa dos maios de Ourense antes da Guerra Civil.

Hoxe traémosvos á sección Andar e Aguzar este esnsaio sobre esta festa da primavera.
Non esquezades saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

OS MAIOS

 No encetar da Primaveira faise por toda Europa a festa dos Maios con arranxo a diferentes modalidás e distintos ritos, según os países e os costumes, para celebralo comezo da estación frolida, que por algo representan os Maios o trunfo e a renovación da vida. Que nunhas partes sexa o Maio sexa un albre, noutras un home cuberto de ramallos ou unha muller ou un neno vestidos de froles e herbas cheirosas e noutras una cruz, o elemento esencial decote, que non falla en ningures, donde queira e como queira que a festa se faga, son as froles, o musgo e as herbas aromáticas.A palabra Maya quer decir en sánscrito “ilusión” e iste é o verdadeiro significado dos Maios, que son unha festa de ilusión e de ledicia, festa de primaveira e xuventude, festa de tradición renovadora, festa de espranza e de relembro, a festa dos Maios é a exaltación das froles e dos nenos, as dúas cousas que levan un recendo de poesía á prosa do traballo cotián. En Galicia tamén estivo moi espallada a festa dos Maios e adoutou formas diversas. Ata fai pouco mais de sesenta anos pódese decir que se celebraba en toda a nosa terra.

Dos varios lugares nos que se erguía o albre de Maio somente se conserva o costume na vila ourensán de Laza, onde o día 3 prántase na praza do pobo o albre mais outo que os mozos atopen nos montes. Asociada ó albre faise a festa de Adán e mais Eva, que foi estudiada por Vicente Risco, Xaquín Lourenzo e Xesús Taboada. Pró caso escóllese un Adán vello e feo e unha Eva nova e guapa vestida de branco e tocada a cabeza cunha coroa de froles. A moza vai fiando ca roca e o fuso e leva pendurado dun brazo un gueipiño con mazás. O Adán vai na precura da Eva, que está nunha cova feita na praza, e baila adiante dela facendo titiritadas e carantoñas para ver de facela rir, cousa que lle está vedado á rapaza. Logo van xuntos á eirexa, seguidos de varios danzantes e, de que remata a procesión, Adán acompaña a Eva á súa casa.

En Marín enfeitizan os barcos no 1.º de Maio con ramas de xestas frolidas postas no outo do pau maior, para que se non amaien as embarcaciós, costume que trascendeu ós coches que tamén levan nise día xestas marelas postas na dianteira dos autos.

Polo Norte de Galicia estivo moi espallado, deica os derradeiros do século pasado, o costume de sair, no día da festa, nenos vestidos de fiuncho, de néveda e de froles cunha coroa tamén frolecida, a cantalo Maio e recoller aguinaldos. Cada neno ía na compaña doutros cativos, que lle facían o coro. Diste xeito di Figueira Valverde que se celebraba a festa en Santiago, a Cruña, Pontes de Eume, Viveiro, Ribadeo, Mondoñedo, Lugo, Monforte, Castro Caldelas, Carballiño, Ribadavia, etc. O pintor Dionisio Fierros deixounos unha valiosa testemuña de como era o Maio de Ribadeo nun fermoso cadro que foi parar a unha colección particular de Buenos Aires, seguindo o camino da emigración de tantos paisanos nosos.

Daquiles nenos, vestidos de ramallosa e de froles, que eran unha especie de “Rei Maio”, derivaron probablemente os maios de armación nos que un neno se acobilla para cantalo Maio respondéndolle a coro outros rapaces que o rodeian, forma de Maio que é mais usada no Sur de Galicia.Istes maios teñen a feitura de conos, na provincia de Pontevedra, e de pirámides triangulares ou de catro lados, na de Ourense.

Para facelos ían os rapaces roubalas estacas e os adobíos necesarios ás viñas dos arredores. Con istes paus armaban o Maio e logo montábano nunhas andas ou angarillas. En Pontevedra os varales eran de vidueiro ou de salgueiro de dous metros ou algo mais de outo e, pra lle dala forma redonda, usaban aros de pipas e cordas. Unha vez armado o Maio cúbrese de tela de saco e nela cósese o musgo, que sirve de fondo á decoración floral completada con sartas de bugallos e carrabouxos e con ovos de páxaros e de pitas valeiros. Por baixo levan os maios un faldramento de xestas ou doutras ramas verdes e no remate poñen os de Pontevedra froles ou coroas de ovos, namentres que en Ourense ponse unha cruz e, por veces, tamén unha campaiña que soa ó andar o Maio.

Para coutalo esmorecemento que viña sufrindo a festa dos Maios e que rematou ca desaparición dos “nenos-maios” na parte Norte de Galicia, alá polo 1904 dous esgrevios pontevedreses, Rufino Rivera e Portela Paz, acordaron facer un concurso de Maios para lle dar premios ós de millor feitío e diste xeito conservar a tan fermosa tradición i estimular ós rapaces.

A ideia tivo éisito e poucos anos despois  xa fixeron o mesmo en Ourense Xavier Prado, “Lameiro”, e Hixinio Ameixeiras, que denantes tiveran o bon acordo de resucitar “O Tío Marcos da Portela” na sua terceira época.

E asi, namentres en Pontevedra se conservou o costume enxebre dos Maios, nas suas tradicionaes feituras cónicas ou de barco, extendidas deica Marín, en Ourense, para tratar de revitalizala festa, xurdiron os chamados maios artísticos, innovación que, si foi mal recibida nos comezos polos amantes da tradición enxebre, acabou callando e foi diste xeito como ano tras ano foron saíndo maios que, millor ou pior, reproducían e siguen reproducindo cruceiros, potes, cabaceiros, animaes, afiadores, as Burgas, a ponte vella, a fonte do Posío, a torre da catedral, o escudo de Ourense e xa nistes derradeiros anos esceas como o xogo da chave, o magosto, a muiñeira e ata un parque infantil.

Gracias a istes concursos de maios síguese facendo a festa con gran locemento en Pontevedra, Marín, Vilagarcía e Redondela o día 1.º de Maio. En Ourense faise o día 3, festa de Santa Cruz e do Santo Cristo.

Nises días, pola mañá, saen os maios á primeira hora a percorrelas ruas. De cando en vez paran, baixan o maio, métense dentro díl un dos rapaces e comezan a cantalas coplas. Canta primeiro o rapaz que está dentro do maio e logo repiten a copla, a coro, os outros raparigos. Na bisbarra pontevedresa os cantores acompañan a súa tonadiña –que é difrente da ourensán- batendo rítmicamente cunhos paus que levan en cada sua mau ó tempo que dan voltas arredor do maio. En Pontevedra os paus son máis longos e cada rapaz bate co seu no chan asegún vai xirando. En Ourense cantan sin acompañamento de paus e non se moven e, como deben seren ou mais preguiceiros ou mais señoritos, cada vez cantan menos e desentonan mais, cousa que se debera evitar en ben da pureza da festa.

 As cántigas dos maios tiveron decote un tono satírico que lles vai moi ben. Comenzan cun saudo a xeito de presentación.

Eiqui ven o maio

do barrio do Couto,

como criticón

non che ha de haber outro.

Escoiten, señores,

e poñan atención.

Que o que di o Maio

en todo ten razón.

Cantan logo ó Maio, á sua feitura ou o seu adorno.

Eiqui ven o Maio

cun vestido novo,

porque non choveu

e musgo non houbo.

Fumos a unha viña

a roubar estacas,

si nos descoidamos

non vimos prá casa.

Bendito sea o Maio,

que trae cereixiñas,

enchentas van levar

as nosas barriguiñas.

Mirade a feitura

dos carrabouxiños,

tan repinicados

e tan redondiños.

As críticas refírense a cousas locales, á carestía da vida e outros acontecementos.

Sempre vai a carne

arrube que arrube,

xa tanto arrubiu

que está nunha nube

Xogamos, de nenos,

moito coa billarda.

Agora, de grandes,

póñennos a albarda.

Ourense

Na mesa dos probes

non hai calendario

pra iles é sempre

viernes a diario.

Quitan augas pola noite

e tamén pola mañán,

miña nai ten que ir á fonte

pra lavarse miña irmán.

Redondela

A censura contra das rapazas é outro dos motivos das coplas dos Maios.

As mozas de agora

teñen gran cultura

destacando todas

no arte da pintura.

Co as liñas haches

e as liñas bes

en vez de mulleres

parecen cen pés.

En Ourense non fallan as coplas contra das leiteiras.

Estavos a vida

de modo e maneira

que o millor negocio

é casar cunha leiteira.

Tomarás bo leite

millor manteiguiña

e ós da capital

véndeselle auguiña.

O traslado da estatua de Concepción Arenal foi motivo central en todalas coplas do ano pasado.

Remúdanse as estatuas

i arríncanse pontes

e non sei si as Burgas

quedarán sin fontes.

Que deixen estar

a estatua no seu sitio

e si queren fontes

que arreglen a do Picho.

De remate ven a despedida.

Levántate, Maio

e bótate a andar

e eiqui xa non temos

mais que criticar.

Vamos d-eiquí, Maio

déixate de líos;

sermón en deserto

é sermón perdido.

Nos primeiros tempos somente se facían dous exemprares manuscritos das cántigas: un prá censura municipal e outro para o cantor do Maio. Agora edítanas e véndenas, co que é máis doado coleccionalas.

A festa dos Maios merez ser conservada e coidada por ser a mais enxebre e anterga das poucas que nos quedan sin mistificar.

(Ben-Cho-Shey, en Chan, n.º 5, 1969)

BCS_126_1947_Maios_3

Maios en Ourense, 1949. (Fotografía de Ben-Cho-Shey)

Andar e Aguzar. O entroido de Santa Marta de Moreiras

Logo dun pequeno descanso voltamos a visitar Santa Marta de Moreiras. Neste curto parágrafo, Ben-Cho-Shey fainos unha breve descrición de como era o entroido nesta parroquia de Pereiro de Aguiar aló polos anos 30. Non era moi diferente dos entroidos que hoxe se manteñen noutras comarcas ourensás ou nas do  sur de Lugo.

“O ENTROIDO

As entroidadasnon teñen logar somentes nos tres días do entroido, sinón que xa comenzan dúas semanas denantes. O domingo anterior ó do entroido chámase corredoiro, e o anterior a iste, é o fareleiro.

O corredoiro chámase así porque denantes había o costume de correr nise día un galo ou un carneiro, co fin de atinguilo e matalo, pra logo facer unha merenda entre os actores da carreira. Tal costume vai case perdido nesta parroquia e ainda pervive nas veciñas de Lañoá, Chaodarcas, Layoso e o Pinto.

No fareleiro levan os mozos de felos e de madamas. Os felos visten con traxes vellos e prendas de muller, como saias ou mandiles; levan un chapeo e a cara tapada cunha toquilla, e na mau unha meia ou bulsa, chea de borralla, ca que lle pegan á xente ou tamén lla botan na cara ás mozas a xeito de confetti.

As madamas van en parellas; un home e unha muller vestidos de branco con moitas fitas e puntillas e a cara tapada cunha mantilla branca. O felo vai facéndolles compaña e abríndolles camiño para que bailen. Levan acompañamento de mozas e mozos tocando pandeiros e acordeós, e diste xeito percorren os lugares devolvéndolle as visitas ás outras madamas.

Entre os pobos hai un grande intrés en que as madamas de cada lugar sexan as millor vestidas e que máis campen.

 (Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey: Santa Marta de Moreiras, 1969)

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Andar e Aguzar. O patrimonio inmaterial (IV)

A semana pasada publicamos unha mostra dos refráns recollidos por Xosé Ramón e Fernández-Oxea na parroquia de Santa Marta de Moreiras. Onde hai refráns hai tamén adiviñas. Aquí tedes unha man delas.

ADIVIÑAS

1. Unha lona, longarela

Cunha punta na cotela.

2. Alto me miras,

comer me querías,

de ti salirá

quen me levará.

3. Eirexiña pequeniña,

sacristán revolvedor,

a xente, como é pequeña,

toda anda ó arredor.

4. Tacón sobre tacón,

tacón do mismo pano;

sinón cho digo

non acertas nun ano.

5. Catro mungantes

e dous apuntantes,

catro danzantes

e un tornamoscas.

6. O pai do tortobico

ten cara, cu e bico,

i os fillos do tortobico

non ten cara, cu, nin bico.

7. ¿Qué é unha cousiña, cousa,

que é blanca, coma a plata,

e plata non é,

e foza na terra

e porca non é?

8. ¿Qué é unha cousiña, cousa,

que ten dentes

e chama pola xente?

9. Que é unha cousiña, cousa,

longa, longa como unha soga

e ten dentes como unha loba?

10. No monte nace,

no monte se cría

e chega a casa

dando alegría.

 (Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969)

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Santa Marta de Moreiras, contracapa

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobro este e  outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

Andar e Aguzar. O patrimonio inmaterial (III)

Aquí vén a terceira entrega de Andar e aguzar dedicada á investigación e recolleita feitas por Ben-Cho-Shey no campo do patrimonio inmaterial. Tiramos de novo do libro Santa Marta de Moreiras, sin esquecer que Fernández-Oxea espallou ducias de traballos similares en diferentes publicacións durante a súa vida.  Logo de cantigas de reis e contos, é o momento dos refráns populares.

REFRÁNS

Amigo que non sirve e coitelo que non corta o perdelo pouco importa.

Ano de ameixas, ano de queixas.

Antes son os meus dentes que os meus parentes.

A rico non debas e a pobre non prometas.

Ben sabe o demo a quen atenta e a besta a quen leva.

Cando a canavela berra, marcha, galego, prá terra.

Dalle Dios pano a que non ten nocas.

Febreiro quente trai o diablo no ventre.

Lúa nova con tronada, vinte días de xornada, e si ós vinte non paróu hasta os sesenta chegóu.

Máis caga un boi que cen anduriñas.

Malos camiños non levan a boas terras.

Na terra dos lobos oubear como todos.

Non hai atallo sin traballo, nin rodeo sin paseo.

Non se pescan as troitas cas bragas enxoitas.

O mozo ben criado non fala máis que cando é perguntado.

Onde moitos cuspen, lama fan.

O grao temperao, ou palla, ou grao.

O que che é burro, tanto é eiquí como en Lugo.

O que lonxe vai casar, chata leva ou vai buscar.

O que moito mente, vai ó inferno de repente.

O que se pon debaixo da folla dúas veces se molla.

O que torto nace, tarde ou nunca endereita.

Ovella que berra, bocado que perde.

Rubieas ó mar, vellas a soellar.

Sardiña que o gato leva ben lambidiña vai.

Si con malvas te curas, pouco duras.

Si queres entrecosto, ceba o marrau no Agosto.

Vale máis un remendo mal posto que un burato ben feito.

Viño, que salte; queixo, que chore; pan, que cante.

Xiada na lama, auga na cama.

O que cala amola a quen fala.

(Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969)

Santa Marta de Moreiras, capa

Santa Marta de Moreiras, capa

Andar e aguzar. O patrimonio inmaterial (II)

Hoxe outra mostra extraída do Santa Marta de Moreiras: un conto. Un exemplo máis do seu traballo como etnógrafo e a súa preocupacion polo patrimonio inmaterial do país e pola situación da lingua galega.

“CONTO

Eran tres irmaus que decidirán sair polo mundo a se ganala vida e ningún diles sabía falar o castelán, cousa que os traguía moi cavilosos, pois tíñalles dito un veciño que correra moitas terras, que para se non morrer de fame era preciso falar ben o castelán.

Cando estaban discurrindo o que habían de facer, chegaron uns castelaos e púxeronse a latricar moi outo. Entón matinaron de se ir chegando a iles i escoitalos para deprender. Foi primeiro o máis vello i escoitóu que decían, nosotros. O home coidóuse sabido dabondo e, voltando moi contente unda os irmaus, díxolles:

—Xa sei falar o castelán; ouvínlles decir nosotros.

En vista do pronto e ben que o seu irmau deprendera, tamén foi alá o segundo, que chégou cando un dos castelaos decía: ahora mismo. E correndiño voltóu unda os seus gabándose de que il tamén deprendera o castelán.

—Xa sei decir ahora mismo, dixo todo fachendoso.

O máis cativo, pra non ser menos, tamén foi ó pe dos forasteiros e ouvíulles decir, está bien, co que xa se coidóu tan sabido como os seus irmaus.

Como xa sabían falar o castelán decidiron sair a correr mundo dispostos a se faceren ricos. Mais cando xa estaban en terras de Castela, toparon un día no camiño con un home morto e, como tiñan bo natural, deulles pena dil e collérono pra arredalo da estrada. Niste intre chegaron os garda civís e preguntáronlles:

—“¿Quién mató a ese hombre?”.

Nosotros, respondéu o máis vello dos irmáns, para lucir os seus conocementos de castelán.

—“¿Cuándo lo han matado?”, volveron preguntar os civís.

Ahora mismo¸ dixo o segundo, pra non se quedar atrás.

—“Entonces, dense Vds. por presos”, dixeron os gardas.

Está bien, repricóu o máis cativo, tan satisfeito de ver o ben que se enxerguían con aquela xente.

Entón os civís prendéronos e leváronos a cadea, onde pagaron ca vida o aldraxe de esquencer a súa língoa pola allea.”

(Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969)

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

O estudo da arquitectura relixiosa. Andar e aguzar

Os seus primeiros traballos sobre arquitectura relixiosa insírense na etapa do Seminario de Estudos Galegos (SEG). Estes traballos foron publicados nos Arquivos do propio SEG  ou en publicacións como a revista Nós.  Para mellorar a súa formación en Arte e Arqueoloxía entra en contacto co Centro de Estudios Históricos de Madrid e aproveita as clases e os consellos de Gómez Moreno, Tormo e Sánchez Cantón. Os resultados das súas pescudas sobre igrexas de Ourense e do sur de Lugo e os mestres menores do románico destas zonas, e outros, relativos a igrexas estremeñas e casteláns, vanse dando a coñecer, nos anos 40 e 50. Publicaríaos en prestixiosas publicacións como Archivo Español de Arte, Boletín de la Real Academia Gallega, Cuadernos de Estudios Gallegos… ou  presentaríaos en distintos Congresos Internacionais.

Deixámosvos a modo de mostra dous debuxos, unha sección e unha planta, de dúas igrexas galegas:

Publicado nos arquivos do SEG. Igrexa de Sobrado de Trives

Publicado nos arquivos do SEG. Igrexa de Sobrado de Trives

Publicado nos Arquivos do SEG. Igrexa de San Miguel de Vidueira

Publicado nos Arquivos do SEG. Igrexa de San Miguel de Vidueira

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

Andar e Aguzar. O correspondente de guerra

Xosé Ramón e Fernández-Oxea incorporouse a filas en 1918 e en 1921 é destinado a Marrocos. Alí vai servir como telegrafista no exército colonial español que combatía contra a revolta rifeña. Dende a Guerra de África, envíalle as súas crónicas como correspondente de guerra ao xornal agrarista La Zarpa, fundado e dirixido por Basilio Álvarez, Xacinto Santiago e Roberto Blanco Torres, en Ourense. Para asinar as crónicas utilizará o pseudónimo de reminiscencias árabes Ben-Cho-Shey. Este pseudónimo, que o acompañará toda a vida e polo que será coñecido para sempre, naceu no campamento de Tistutin o 29 de decembro do ano 1921.

Anuncio de La Zarpa no queaparece como “corresponsal” de guerra

Anuncio de La Zarpa no que aparece como “corresponsal” de guerra

Telegrafista en Marrocos, 1921

Telegrafista en Marrocos, 1921

Na exposición tedes un libro recopilatorio no que seu pai, Pío Ramón, gardaba os artigos de Ben-Cho-Shey. Del, transcribimos o  artigo “Artillería Moruna”, publicado en La Zarpa o día 14 de Setembro de 1921,  e que podedes ler ao final da entrada.

O conxunto das súas crónicas de guerra será publicado, en 1985, pola Editorial Sotelo Blanco, co título Crónicas de Marruecos.

Non esquezades saciar a vosa curiosidade deste e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

“ARTILLERÍA MORUNA

Ante nuestras posiciones de primera línea y admirablemente emplazadas en la cadena de montañas que limita el horizonte, tienen los rifeños varias piezas de artillería con las que se entretienen en bombardear de cuando en vez los campamentos más avanzados. Uno  de ellos hay en la que  esta trágica visita de las granadas enemigas adquiere los caracteres de una película cómica y recuerda con sus pintorescos incidentes las escenas de la gran guerra.

   Es el caso que dicha posición está dominada por una altura enemiga en la que hay una especie de barrancada que los moros aprovechan para ocultar el cañón de tal manera que cuando van a disparar lo empujan hacia fuera  una vezque ha cumplido su misión lo vuelven rápidamente a su escondrijo, haciendo imposible que nuestros artilleros les desmonte la pieza.

   Los proyectiles así disparados caen indefectiblemente dentro del repetido campamento manteniendo en constante alerta a los soldados que han tenido que construirse defensas apropiadas y recurrir a un ingenioso procedimiento que los pone a cubierto de las sorpresas del cañón.

  En efecto, para evitar estas desagradables intromisiones de los canecos morunos se destaca un centinela que continuamente avisará el punto de donde parte los disparos y en el momento en que allá lejos vé brillar el fogonazo precursor de la granada hace sonar un pito que es la señal convenida, para guarecerse en los refugios salvadores. y es de ver como entoces se suspenden todos los trabajos y cada uno corre en una dirección buscando un agujero que ha de librarlo de la mortífera explosión. Este bonito juego se repite varias veces todos los días y es casi seguro que a los moros les proporcionará ratos de risa, pues verdaderamente para ellos el asunto no deja de tener gracia. No sucede lo mismo con nuestros soldados, que tienen que vivir poniendo en práctica la fábula del cazador y los conejos.

 Ben-Cho-Shey en Monte Arruit (Marrocos), 1921

Ben-Cho-Shey en Monte Arruit (Marrocos), 1921

Ben-Cho-Shey”

Andar e Aguzar. O patrimonio inmaterial

Hoxe, en Andar e aguzar, temos unha pequena mostra do Ben-Cho-Shey etnógrafo. No libro Santa Marta de Moreiras, estudo completo e multidisciplinar desta parroquia do concello de Pereiro de Aguiar, recolleu este canto de Reis. O traballo de campo foi feito nos anos 30 do século pasado; o libro publicouse en 1969.

REISES DO DOCAMPO

O papel é negro

i o tinteiro é branco

e morréulle a burra

ó José Docampo.

¡Ai, sí! ó José Docampo

¡Ai, sí! ó José Docampo.

I o José Docampo

Choraba por ela:

—Adiós, miña burra,

miña burra vella.

¡Ai, sí! miña burra vella.

¡Ai, sí! miña burra vella.

Miña burra vella,

miña compañeira,

¿quén che ha de levar

o millo a Nogueira?

¡Ai, sí! o millo a Nogueira.

¡Ai, sí! o millo a Nogueira.

O millo a Nogueira

non me dá coidado,

si non levo a burra,

levaréi o carro.

¡Ai, sí! levaréi o carro.

¡Ai, sí! levaréi o carro.

A burra, de morta,

requichóu o rabo.

¡Adiós!, miña sogra

i adiós, meus cuñados

¡Ai, sí! adiós, meus cuñados

¡Ai, sí! adiós, meus cuñados.

A burra, de morta,

rinchóu os dentes.

¡Adiós! miña sogra.

I adiós, meus parentes.

¡Ai, sí! adiós meus parentes.

¡Ai, sí! adiós meus parentes.

Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969

Da tradición oral, recollido por Xosé Ramón e Fernández-Oxea, Ben-Cho-Shey en Santa Marta de Moreiras, 1969

Non esquezades saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo