Arquivo por etiquetas: artigos

A CAUSA DA LINGUA

Con motivo da celebración do día das letras galegas o vindeiro 17 de maio e como entrada final da sección Andar e aguzar, vamos falar hoxe da defensa sen reservas que Ben-Cho-Shey fixo da lingua galega durante toda a súa vida.

Non é sorpresa que o galeguista e histórico presidente do Centro Gallego de Buenos Aires Rodolfo Prada Chamocín o alcumase como “O vedraio da fala”. Como testemuña a súa bibliografía, Xosé Ramón e Fernández-Oxea non foi lingüista de oficio. O que si nos demostran os seus escritos é unha preocupación sempre presente sobre o emprego do idioma e a busca da forma correcta en cada xiro, en cada parágrafo. Onde si nos atopamos unha defensa explícita da lingua galega é nos seus innumerables artigos de opinión, publicados ao longo de décadas na prensa do país. O idioma galego, a procura do seu recoñecemento e estatus e a correción no seu uso foi sempre unha constante das súas colaboracións coa prensa da época.

 A denuncia en clave sociolingüística da situación do galego observámola en artigos como “Vaites co señorito” (Faro de Vigo, 13/12/1950); “Dimisión Colectiva” (Lar, 1951); “A lingoa morta” (Correo de Galicia 5/10/1966) “A desgaleguización de Galicia” (El Ideal Gallego 30/9/1973) entre outros moitos. Neles argumenta sobre a sitiuación obrigada da lingua galega e carga contra as elites e os seus imitadores, cuxa postura define a consideración negativa do galego e dos seus falantes, cuestión que pola que define o galego como a lingua do pobo.

 A súa reivindicación da toponimia orixinal en galego marca a liña que aínda hoxe empregamos neste senso. Os artigos “E vai de topónimos” (La Noche, 8/5/1964) onde diserta sobre os polémicos *Niñodelaguia, *Haciadama ou *Sangenjo; “Seis letreiros…!” ( El Correo Gallego, 6/9/1968) ou “Cela e os topónimos” (La Región, 19/11/1972) son exempos contundentes disto.

Os maios

Ben-Cho-Shey foi un grande admirador e estudoso da festa dos maios. E non so iso, tamén participou activamente na organización da festa dos maios de Ourense antes da Guerra Civil.

Hoxe traémosvos á sección Andar e Aguzar este esnsaio sobre esta festa da primavera.
Non esquezades saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

OS MAIOS

 No encetar da Primaveira faise por toda Europa a festa dos Maios con arranxo a diferentes modalidás e distintos ritos, según os países e os costumes, para celebralo comezo da estación frolida, que por algo representan os Maios o trunfo e a renovación da vida. Que nunhas partes sexa o Maio sexa un albre, noutras un home cuberto de ramallos ou unha muller ou un neno vestidos de froles e herbas cheirosas e noutras una cruz, o elemento esencial decote, que non falla en ningures, donde queira e como queira que a festa se faga, son as froles, o musgo e as herbas aromáticas.A palabra Maya quer decir en sánscrito “ilusión” e iste é o verdadeiro significado dos Maios, que son unha festa de ilusión e de ledicia, festa de primaveira e xuventude, festa de tradición renovadora, festa de espranza e de relembro, a festa dos Maios é a exaltación das froles e dos nenos, as dúas cousas que levan un recendo de poesía á prosa do traballo cotián. En Galicia tamén estivo moi espallada a festa dos Maios e adoutou formas diversas. Ata fai pouco mais de sesenta anos pódese decir que se celebraba en toda a nosa terra.

Dos varios lugares nos que se erguía o albre de Maio somente se conserva o costume na vila ourensán de Laza, onde o día 3 prántase na praza do pobo o albre mais outo que os mozos atopen nos montes. Asociada ó albre faise a festa de Adán e mais Eva, que foi estudiada por Vicente Risco, Xaquín Lourenzo e Xesús Taboada. Pró caso escóllese un Adán vello e feo e unha Eva nova e guapa vestida de branco e tocada a cabeza cunha coroa de froles. A moza vai fiando ca roca e o fuso e leva pendurado dun brazo un gueipiño con mazás. O Adán vai na precura da Eva, que está nunha cova feita na praza, e baila adiante dela facendo titiritadas e carantoñas para ver de facela rir, cousa que lle está vedado á rapaza. Logo van xuntos á eirexa, seguidos de varios danzantes e, de que remata a procesión, Adán acompaña a Eva á súa casa.

En Marín enfeitizan os barcos no 1.º de Maio con ramas de xestas frolidas postas no outo do pau maior, para que se non amaien as embarcaciós, costume que trascendeu ós coches que tamén levan nise día xestas marelas postas na dianteira dos autos.

Polo Norte de Galicia estivo moi espallado, deica os derradeiros do século pasado, o costume de sair, no día da festa, nenos vestidos de fiuncho, de néveda e de froles cunha coroa tamén frolecida, a cantalo Maio e recoller aguinaldos. Cada neno ía na compaña doutros cativos, que lle facían o coro. Diste xeito di Figueira Valverde que se celebraba a festa en Santiago, a Cruña, Pontes de Eume, Viveiro, Ribadeo, Mondoñedo, Lugo, Monforte, Castro Caldelas, Carballiño, Ribadavia, etc. O pintor Dionisio Fierros deixounos unha valiosa testemuña de como era o Maio de Ribadeo nun fermoso cadro que foi parar a unha colección particular de Buenos Aires, seguindo o camino da emigración de tantos paisanos nosos.

Daquiles nenos, vestidos de ramallosa e de froles, que eran unha especie de “Rei Maio”, derivaron probablemente os maios de armación nos que un neno se acobilla para cantalo Maio respondéndolle a coro outros rapaces que o rodeian, forma de Maio que é mais usada no Sur de Galicia.Istes maios teñen a feitura de conos, na provincia de Pontevedra, e de pirámides triangulares ou de catro lados, na de Ourense.

Para facelos ían os rapaces roubalas estacas e os adobíos necesarios ás viñas dos arredores. Con istes paus armaban o Maio e logo montábano nunhas andas ou angarillas. En Pontevedra os varales eran de vidueiro ou de salgueiro de dous metros ou algo mais de outo e, pra lle dala forma redonda, usaban aros de pipas e cordas. Unha vez armado o Maio cúbrese de tela de saco e nela cósese o musgo, que sirve de fondo á decoración floral completada con sartas de bugallos e carrabouxos e con ovos de páxaros e de pitas valeiros. Por baixo levan os maios un faldramento de xestas ou doutras ramas verdes e no remate poñen os de Pontevedra froles ou coroas de ovos, namentres que en Ourense ponse unha cruz e, por veces, tamén unha campaiña que soa ó andar o Maio.

Para coutalo esmorecemento que viña sufrindo a festa dos Maios e que rematou ca desaparición dos “nenos-maios” na parte Norte de Galicia, alá polo 1904 dous esgrevios pontevedreses, Rufino Rivera e Portela Paz, acordaron facer un concurso de Maios para lle dar premios ós de millor feitío e diste xeito conservar a tan fermosa tradición i estimular ós rapaces.

A ideia tivo éisito e poucos anos despois  xa fixeron o mesmo en Ourense Xavier Prado, “Lameiro”, e Hixinio Ameixeiras, que denantes tiveran o bon acordo de resucitar “O Tío Marcos da Portela” na sua terceira época.

E asi, namentres en Pontevedra se conservou o costume enxebre dos Maios, nas suas tradicionaes feituras cónicas ou de barco, extendidas deica Marín, en Ourense, para tratar de revitalizala festa, xurdiron os chamados maios artísticos, innovación que, si foi mal recibida nos comezos polos amantes da tradición enxebre, acabou callando e foi diste xeito como ano tras ano foron saíndo maios que, millor ou pior, reproducían e siguen reproducindo cruceiros, potes, cabaceiros, animaes, afiadores, as Burgas, a ponte vella, a fonte do Posío, a torre da catedral, o escudo de Ourense e xa nistes derradeiros anos esceas como o xogo da chave, o magosto, a muiñeira e ata un parque infantil.

Gracias a istes concursos de maios síguese facendo a festa con gran locemento en Pontevedra, Marín, Vilagarcía e Redondela o día 1.º de Maio. En Ourense faise o día 3, festa de Santa Cruz e do Santo Cristo.

Nises días, pola mañá, saen os maios á primeira hora a percorrelas ruas. De cando en vez paran, baixan o maio, métense dentro díl un dos rapaces e comezan a cantalas coplas. Canta primeiro o rapaz que está dentro do maio e logo repiten a copla, a coro, os outros raparigos. Na bisbarra pontevedresa os cantores acompañan a súa tonadiña –que é difrente da ourensán- batendo rítmicamente cunhos paus que levan en cada sua mau ó tempo que dan voltas arredor do maio. En Pontevedra os paus son máis longos e cada rapaz bate co seu no chan asegún vai xirando. En Ourense cantan sin acompañamento de paus e non se moven e, como deben seren ou mais preguiceiros ou mais señoritos, cada vez cantan menos e desentonan mais, cousa que se debera evitar en ben da pureza da festa.

 As cántigas dos maios tiveron decote un tono satírico que lles vai moi ben. Comenzan cun saudo a xeito de presentación.

Eiqui ven o maio

do barrio do Couto,

como criticón

non che ha de haber outro.

Escoiten, señores,

e poñan atención.

Que o que di o Maio

en todo ten razón.

Cantan logo ó Maio, á sua feitura ou o seu adorno.

Eiqui ven o Maio

cun vestido novo,

porque non choveu

e musgo non houbo.

Fumos a unha viña

a roubar estacas,

si nos descoidamos

non vimos prá casa.

Bendito sea o Maio,

que trae cereixiñas,

enchentas van levar

as nosas barriguiñas.

Mirade a feitura

dos carrabouxiños,

tan repinicados

e tan redondiños.

As críticas refírense a cousas locales, á carestía da vida e outros acontecementos.

Sempre vai a carne

arrube que arrube,

xa tanto arrubiu

que está nunha nube

Xogamos, de nenos,

moito coa billarda.

Agora, de grandes,

póñennos a albarda.

Ourense

Na mesa dos probes

non hai calendario

pra iles é sempre

viernes a diario.

Quitan augas pola noite

e tamén pola mañán,

miña nai ten que ir á fonte

pra lavarse miña irmán.

Redondela

A censura contra das rapazas é outro dos motivos das coplas dos Maios.

As mozas de agora

teñen gran cultura

destacando todas

no arte da pintura.

Co as liñas haches

e as liñas bes

en vez de mulleres

parecen cen pés.

En Ourense non fallan as coplas contra das leiteiras.

Estavos a vida

de modo e maneira

que o millor negocio

é casar cunha leiteira.

Tomarás bo leite

millor manteiguiña

e ós da capital

véndeselle auguiña.

O traslado da estatua de Concepción Arenal foi motivo central en todalas coplas do ano pasado.

Remúdanse as estatuas

i arríncanse pontes

e non sei si as Burgas

quedarán sin fontes.

Que deixen estar

a estatua no seu sitio

e si queren fontes

que arreglen a do Picho.

De remate ven a despedida.

Levántate, Maio

e bótate a andar

e eiqui xa non temos

mais que criticar.

Vamos d-eiquí, Maio

déixate de líos;

sermón en deserto

é sermón perdido.

Nos primeiros tempos somente se facían dous exemprares manuscritos das cántigas: un prá censura municipal e outro para o cantor do Maio. Agora edítanas e véndenas, co que é máis doado coleccionalas.

A festa dos Maios merez ser conservada e coidada por ser a mais enxebre e anterga das poucas que nos quedan sin mistificar.

(Ben-Cho-Shey, en Chan, n.º 5, 1969)

BCS_126_1947_Maios_3

Maios en Ourense, 1949. (Fotografía de Ben-Cho-Shey)

Andar e Aguzar. O correspondente de guerra

Xosé Ramón e Fernández-Oxea incorporouse a filas en 1918 e en 1921 é destinado a Marrocos. Alí vai servir como telegrafista no exército colonial español que combatía contra a revolta rifeña. Dende a Guerra de África, envíalle as súas crónicas como correspondente de guerra ao xornal agrarista La Zarpa, fundado e dirixido por Basilio Álvarez, Xacinto Santiago e Roberto Blanco Torres, en Ourense. Para asinar as crónicas utilizará o pseudónimo de reminiscencias árabes Ben-Cho-Shey. Este pseudónimo, que o acompañará toda a vida e polo que será coñecido para sempre, naceu no campamento de Tistutin o 29 de decembro do ano 1921.

Anuncio de La Zarpa no queaparece como “corresponsal” de guerra

Anuncio de La Zarpa no que aparece como “corresponsal” de guerra

Telegrafista en Marrocos, 1921

Telegrafista en Marrocos, 1921

Na exposición tedes un libro recopilatorio no que seu pai, Pío Ramón, gardaba os artigos de Ben-Cho-Shey. Del, transcribimos o  artigo “Artillería Moruna”, publicado en La Zarpa o día 14 de Setembro de 1921,  e que podedes ler ao final da entrada.

O conxunto das súas crónicas de guerra será publicado, en 1985, pola Editorial Sotelo Blanco, co título Crónicas de Marruecos.

Non esquezades saciar a vosa curiosidade deste e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo.

“ARTILLERÍA MORUNA

Ante nuestras posiciones de primera línea y admirablemente emplazadas en la cadena de montañas que limita el horizonte, tienen los rifeños varias piezas de artillería con las que se entretienen en bombardear de cuando en vez los campamentos más avanzados. Uno  de ellos hay en la que  esta trágica visita de las granadas enemigas adquiere los caracteres de una película cómica y recuerda con sus pintorescos incidentes las escenas de la gran guerra.

   Es el caso que dicha posición está dominada por una altura enemiga en la que hay una especie de barrancada que los moros aprovechan para ocultar el cañón de tal manera que cuando van a disparar lo empujan hacia fuera  una vezque ha cumplido su misión lo vuelven rápidamente a su escondrijo, haciendo imposible que nuestros artilleros les desmonte la pieza.

   Los proyectiles así disparados caen indefectiblemente dentro del repetido campamento manteniendo en constante alerta a los soldados que han tenido que construirse defensas apropiadas y recurrir a un ingenioso procedimiento que los pone a cubierto de las sorpresas del cañón.

  En efecto, para evitar estas desagradables intromisiones de los canecos morunos se destaca un centinela que continuamente avisará el punto de donde parte los disparos y en el momento en que allá lejos vé brillar el fogonazo precursor de la granada hace sonar un pito que es la señal convenida, para guarecerse en los refugios salvadores. y es de ver como entoces se suspenden todos los trabajos y cada uno corre en una dirección buscando un agujero que ha de librarlo de la mortífera explosión. Este bonito juego se repite varias veces todos los días y es casi seguro que a los moros les proporcionará ratos de risa, pues verdaderamente para ellos el asunto no deja de tener gracia. No sucede lo mismo con nuestros soldados, que tienen que vivir poniendo en práctica la fábula del cazador y los conejos.

 Ben-Cho-Shey en Monte Arruit (Marrocos), 1921

Ben-Cho-Shey en Monte Arruit (Marrocos), 1921

Ben-Cho-Shey”

Os Irmauciños. Ben-Cho-Shey e as Irmandades da Fala

 Este primeiro luns do mes de marzo comezamos unha nova sección do blog. Ímola chamar Andar e Aguzar. Os traballos e os días de Ben-Cho-Shey. Dedicarémola aos traballos de Xosé Ramón e Fernández-Oxea en calquera das súas disciplinas. Cada luns, até o 13 de maio, teredes un artigo, un conto ou un ensaio seu para ler e desfrutar. Ademais de neste blog, non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre a exposición visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

 Hoxe subimos o artigo “Os Irmauciños”, dedicado á lembranza das Irmandades da Fala polo 50 aniversario da súa fundación. Xosé Ramón estivo dende moi novo no ambiente das Irmandades, xa que o seu pai Pío Ramón era membro delas en Ourense. Dí Ben-Cho-Shey neste artigo que, a diferencia doutros compañeiros, el non tivera problemas na casa para falar en galego. Facíao dende neno con total normalidade grazas a ausencia na súa familia de prexuízos sociolingüísticos cara a lingua . Este artigo publicouno en El Correo de Galicia, o día 5 de xuño de 1966.

OS IRMAUCIÑOS

Polos comezos diste século vinte a Galicia vilega e cibdadán vivía de costas ó agro e afastada da vida rural. O divorcio entre os labregos e os vilegos era casi total. Aquiles vían nas vilas os lugares a onde ían parar os productos do seu traballo en forma de trabucos, de costas dos xuzgados e doutras gabelas que os esquilmaban. Pola sua parte os señoritos vilegos adivirtíanse ríndose dos badocos e facéndoios ouxeto das suas bulras e das suas trasnadas. Fiel refrexo daquil clima é o “Catecismo do Labrego”, do Tío Marcos da Portela. Nembargantes o idioma galego estaba vivo en vilas e cidades e a muiñeira bailábase ainda nos casinos ó final das festas de sociedade. Mais era cousa nidia que a nosa lingoa perdía terreo diante do castelán, vítima da constante e cada vez meirande presión oficial. A sementeira feita polos precursores foi xermolando e coa revolta espiritual da guerra do 14 agromou ó se crear as Irmandades da Fala fai agora meio século. No comezo pasaron un pouco desapercibidas, como adoita a ocurrir con tódalas cousas novas, mais non tardaron en se dar a conocer pola sua actuación na prensa, no mitin e noutras actividás políticas e culturaes. Destas compre destacar a levada a cabo polos cadros artísticos das Irmandades ao poñer en escea obras de teatro en galego, que tiveron grande éisito. Case ó mesmo tempo que as Irmandades xurdiron os Coros galegos si ben as suas acividás eran difrentes. O fin principal das Irmandades era o cultivo da fala galega en tódalas suas manifestaciós tanto oraes como escritas e os resultados non poideron seren millores. Os irmaus comprometiámonos a usar decote a nosa fala na conversa i en tódolos actos da nosa vida. Esto pra moitos de nós non era novedade porque xa o viñamos facendo dende nenos e non significaba nin troque de conducta, nin sagrifizo algún. Pro a todos non lles pasaba o mesmo. Había quen nas suas casas lles refugaban o falar en galego e pra estes, si, era un esforzo dino de loubanza o de se decidir ó emprego do galego na conversa.

Pro mais importante ainda que o de falar foi a conquista da escritura. Escribir en galego, ainda para os que sempre o falamos, supuña un traballo. Na escola e no Instituto ninguién nos ensinara a escribir en galego e tampouco había sitios onde adeprender, polo que cada un axeitóuse como poido pra sair adiante. Un feito indiscutibel é que ata que se fundamentaron as Irmandades da Fala endexamais se empregara o galego na correspondencia, ninguén escribirá nunca unha carta en galego. Foi a partir de entón cando os irmaus impuxeron o emprego do noso idioma no xénero epistolar e aunque non fora mais que por eso as Irmandades xustificaron dabondo a sua eisistenza e son merecentes da gratitude dos bós galegos. Como non podía menos de suceder as Irmandades tiveron os seus nemigos, ¡como non!, e moitos foron nemigos asañados. Istes tales deron en nos chamar despectivamente “Os Irmauciños” mais non conqueriron que o alcume nos alporizase senón, que, como ocurre decote nas loitas políticas, tomámolo como enseña e como timbre de orgullo e precuramos ser decote bos irmauciños e comportarnos como tales. Ata que a guerra incivil esmagóu canto en Galicia había de galeguismo, a Irmandade foi un feito real entre todos os irmauciños e, onde queira que se atopasen os irmaus, como tales se trataban e se comportaban. Manifestaciós grandiosas da fraternidade que xunguía os irmauciños foron os enterros de Lousada Diéguez, en Pontevedra, e de Antón Villar Ponte, na Cruña, ós que asistiron irmaus de todolos recunchos de Galicia e somentes fallaron os que non se enteiraron ou os que estaban doentes. No intre de fervoroso rexurdimento que estamos a vivire sería de grande importancia que os galeguistas de agora tivesen o mesmo esprito de fraternidade que decote xunguíu ós irmauciños, ós galegos bós e xenerosos que atinaron a crealas Irmandades da Fala cuio cincuentenario celebramos hoxe adicándolle unha fonda e garimosa lembranza ós irmaus idos e ós que deron a sua vida por unha Galicia ideal.

 (Ben-Cho-Shey, en El Correo de Galicia, 5-6- 1966)

4. NO ANO 1942 CO PAI.

Xosé Ramón e Fernández-Oxea co seu pai, Pío Ramón, nos xardíns do Posío. O seu pai fora membro das Irmandades da Fala e asinante das actas da Asemblea Nacionalista de Lugo, en 1918.