Arquivo por etiquetas: estudos

Os maios

Ben-Cho-Shey foi un grande admirador e estudoso da festa dos maios. E non so iso, tamén participou activamente na organización da festa dos maios de Ourense antes da Guerra Civil.

Hoxe traémosvos á sección Andar e Aguzar este esnsaio sobre esta festa da primavera.
Non esquezades saciar a vosa curiosidade visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo

OS MAIOS

 No encetar da Primaveira faise por toda Europa a festa dos Maios con arranxo a diferentes modalidás e distintos ritos, según os países e os costumes, para celebralo comezo da estación frolida, que por algo representan os Maios o trunfo e a renovación da vida. Que nunhas partes sexa o Maio sexa un albre, noutras un home cuberto de ramallos ou unha muller ou un neno vestidos de froles e herbas cheirosas e noutras una cruz, o elemento esencial decote, que non falla en ningures, donde queira e como queira que a festa se faga, son as froles, o musgo e as herbas aromáticas.A palabra Maya quer decir en sánscrito “ilusión” e iste é o verdadeiro significado dos Maios, que son unha festa de ilusión e de ledicia, festa de primaveira e xuventude, festa de tradición renovadora, festa de espranza e de relembro, a festa dos Maios é a exaltación das froles e dos nenos, as dúas cousas que levan un recendo de poesía á prosa do traballo cotián. En Galicia tamén estivo moi espallada a festa dos Maios e adoutou formas diversas. Ata fai pouco mais de sesenta anos pódese decir que se celebraba en toda a nosa terra.

Dos varios lugares nos que se erguía o albre de Maio somente se conserva o costume na vila ourensán de Laza, onde o día 3 prántase na praza do pobo o albre mais outo que os mozos atopen nos montes. Asociada ó albre faise a festa de Adán e mais Eva, que foi estudiada por Vicente Risco, Xaquín Lourenzo e Xesús Taboada. Pró caso escóllese un Adán vello e feo e unha Eva nova e guapa vestida de branco e tocada a cabeza cunha coroa de froles. A moza vai fiando ca roca e o fuso e leva pendurado dun brazo un gueipiño con mazás. O Adán vai na precura da Eva, que está nunha cova feita na praza, e baila adiante dela facendo titiritadas e carantoñas para ver de facela rir, cousa que lle está vedado á rapaza. Logo van xuntos á eirexa, seguidos de varios danzantes e, de que remata a procesión, Adán acompaña a Eva á súa casa.

En Marín enfeitizan os barcos no 1.º de Maio con ramas de xestas frolidas postas no outo do pau maior, para que se non amaien as embarcaciós, costume que trascendeu ós coches que tamén levan nise día xestas marelas postas na dianteira dos autos.

Polo Norte de Galicia estivo moi espallado, deica os derradeiros do século pasado, o costume de sair, no día da festa, nenos vestidos de fiuncho, de néveda e de froles cunha coroa tamén frolecida, a cantalo Maio e recoller aguinaldos. Cada neno ía na compaña doutros cativos, que lle facían o coro. Diste xeito di Figueira Valverde que se celebraba a festa en Santiago, a Cruña, Pontes de Eume, Viveiro, Ribadeo, Mondoñedo, Lugo, Monforte, Castro Caldelas, Carballiño, Ribadavia, etc. O pintor Dionisio Fierros deixounos unha valiosa testemuña de como era o Maio de Ribadeo nun fermoso cadro que foi parar a unha colección particular de Buenos Aires, seguindo o camino da emigración de tantos paisanos nosos.

Daquiles nenos, vestidos de ramallosa e de froles, que eran unha especie de “Rei Maio”, derivaron probablemente os maios de armación nos que un neno se acobilla para cantalo Maio respondéndolle a coro outros rapaces que o rodeian, forma de Maio que é mais usada no Sur de Galicia.Istes maios teñen a feitura de conos, na provincia de Pontevedra, e de pirámides triangulares ou de catro lados, na de Ourense.

Para facelos ían os rapaces roubalas estacas e os adobíos necesarios ás viñas dos arredores. Con istes paus armaban o Maio e logo montábano nunhas andas ou angarillas. En Pontevedra os varales eran de vidueiro ou de salgueiro de dous metros ou algo mais de outo e, pra lle dala forma redonda, usaban aros de pipas e cordas. Unha vez armado o Maio cúbrese de tela de saco e nela cósese o musgo, que sirve de fondo á decoración floral completada con sartas de bugallos e carrabouxos e con ovos de páxaros e de pitas valeiros. Por baixo levan os maios un faldramento de xestas ou doutras ramas verdes e no remate poñen os de Pontevedra froles ou coroas de ovos, namentres que en Ourense ponse unha cruz e, por veces, tamén unha campaiña que soa ó andar o Maio.

Para coutalo esmorecemento que viña sufrindo a festa dos Maios e que rematou ca desaparición dos “nenos-maios” na parte Norte de Galicia, alá polo 1904 dous esgrevios pontevedreses, Rufino Rivera e Portela Paz, acordaron facer un concurso de Maios para lle dar premios ós de millor feitío e diste xeito conservar a tan fermosa tradición i estimular ós rapaces.

A ideia tivo éisito e poucos anos despois  xa fixeron o mesmo en Ourense Xavier Prado, “Lameiro”, e Hixinio Ameixeiras, que denantes tiveran o bon acordo de resucitar “O Tío Marcos da Portela” na sua terceira época.

E asi, namentres en Pontevedra se conservou o costume enxebre dos Maios, nas suas tradicionaes feituras cónicas ou de barco, extendidas deica Marín, en Ourense, para tratar de revitalizala festa, xurdiron os chamados maios artísticos, innovación que, si foi mal recibida nos comezos polos amantes da tradición enxebre, acabou callando e foi diste xeito como ano tras ano foron saíndo maios que, millor ou pior, reproducían e siguen reproducindo cruceiros, potes, cabaceiros, animaes, afiadores, as Burgas, a ponte vella, a fonte do Posío, a torre da catedral, o escudo de Ourense e xa nistes derradeiros anos esceas como o xogo da chave, o magosto, a muiñeira e ata un parque infantil.

Gracias a istes concursos de maios síguese facendo a festa con gran locemento en Pontevedra, Marín, Vilagarcía e Redondela o día 1.º de Maio. En Ourense faise o día 3, festa de Santa Cruz e do Santo Cristo.

Nises días, pola mañá, saen os maios á primeira hora a percorrelas ruas. De cando en vez paran, baixan o maio, métense dentro díl un dos rapaces e comezan a cantalas coplas. Canta primeiro o rapaz que está dentro do maio e logo repiten a copla, a coro, os outros raparigos. Na bisbarra pontevedresa os cantores acompañan a súa tonadiña –que é difrente da ourensán- batendo rítmicamente cunhos paus que levan en cada sua mau ó tempo que dan voltas arredor do maio. En Pontevedra os paus son máis longos e cada rapaz bate co seu no chan asegún vai xirando. En Ourense cantan sin acompañamento de paus e non se moven e, como deben seren ou mais preguiceiros ou mais señoritos, cada vez cantan menos e desentonan mais, cousa que se debera evitar en ben da pureza da festa.

 As cántigas dos maios tiveron decote un tono satírico que lles vai moi ben. Comenzan cun saudo a xeito de presentación.

Eiqui ven o maio

do barrio do Couto,

como criticón

non che ha de haber outro.

Escoiten, señores,

e poñan atención.

Que o que di o Maio

en todo ten razón.

Cantan logo ó Maio, á sua feitura ou o seu adorno.

Eiqui ven o Maio

cun vestido novo,

porque non choveu

e musgo non houbo.

Fumos a unha viña

a roubar estacas,

si nos descoidamos

non vimos prá casa.

Bendito sea o Maio,

que trae cereixiñas,

enchentas van levar

as nosas barriguiñas.

Mirade a feitura

dos carrabouxiños,

tan repinicados

e tan redondiños.

As críticas refírense a cousas locales, á carestía da vida e outros acontecementos.

Sempre vai a carne

arrube que arrube,

xa tanto arrubiu

que está nunha nube

Xogamos, de nenos,

moito coa billarda.

Agora, de grandes,

póñennos a albarda.

Ourense

Na mesa dos probes

non hai calendario

pra iles é sempre

viernes a diario.

Quitan augas pola noite

e tamén pola mañán,

miña nai ten que ir á fonte

pra lavarse miña irmán.

Redondela

A censura contra das rapazas é outro dos motivos das coplas dos Maios.

As mozas de agora

teñen gran cultura

destacando todas

no arte da pintura.

Co as liñas haches

e as liñas bes

en vez de mulleres

parecen cen pés.

En Ourense non fallan as coplas contra das leiteiras.

Estavos a vida

de modo e maneira

que o millor negocio

é casar cunha leiteira.

Tomarás bo leite

millor manteiguiña

e ós da capital

véndeselle auguiña.

O traslado da estatua de Concepción Arenal foi motivo central en todalas coplas do ano pasado.

Remúdanse as estatuas

i arríncanse pontes

e non sei si as Burgas

quedarán sin fontes.

Que deixen estar

a estatua no seu sitio

e si queren fontes

que arreglen a do Picho.

De remate ven a despedida.

Levántate, Maio

e bótate a andar

e eiqui xa non temos

mais que criticar.

Vamos d-eiquí, Maio

déixate de líos;

sermón en deserto

é sermón perdido.

Nos primeiros tempos somente se facían dous exemprares manuscritos das cántigas: un prá censura municipal e outro para o cantor do Maio. Agora edítanas e véndenas, co que é máis doado coleccionalas.

A festa dos Maios merez ser conservada e coidada por ser a mais enxebre e anterga das poucas que nos quedan sin mistificar.

(Ben-Cho-Shey, en Chan, n.º 5, 1969)

BCS_126_1947_Maios_3

Maios en Ourense, 1949. (Fotografía de Ben-Cho-Shey)

O diario, setembro de 1940. Da “rexeneración” do Estado; da frustración persoal.

Hoxe no diario, temos unha entrada moi interesante e extensa con  dúas reflexións demoledoras sobre o presente no que vive Ben-Cho-Shey e pode que tamén sobre o noso.

O día 29  de setembro de 1940, ao pouco de regresar a Cáceres, Xosé Ramón e Fernández-Oxea deixa escrita a súa contrariedade ante a ocupación das vacantes nos corpos do estado despois da depuración. Persoas escollidas polos vencedores ocupan os postos vacantes demostrando un desleixo sistemático, cando non un aproveitamento persoal dos recursos públicos. Pese a ser unha crítica ao suceder xeral, Ben-Cho-Shey céntrase neste caso no servizo de Correos, se ben en outras pasaxes describe a situación do ensino público primario, da universidade ou o ministerio de xustiza.

En cambio, na entrada do día 30 de setembro, Ben-Cho-Shey descarga toda a súa carraxe e frustración por ver os seus estudos adormentados nunha gabeta logo das dificultades, desconsideracións e aldraxes elitistas que tivo que superar para ver respectado o seu traballo académico,

29 de setembro, 1940

29 de setembro, 1940

29 e 30 de setembro, 1940

29 e 30 de setembro, 1940

30 de setembro, 1940

30 de setembro, 1940

Transcrición:

“29.- Hoxe andan polas rúas “as do bote” poñendo chapas. Eu fágolle o desconto que adoito cando non podo librarme diste engorro. Por certo que o tal sablazo goza de tal popularidade que ata os mismos que levan a camisa azul se negan a dar os cartos a cambio da latiña. Craro que iles néganse con máis libertade que os que levamos a camisa limpa; con máis descaro quixen decir, porque eso da libertade é un pecado que padeceu España, mais que afortunadamente pra os mandós, xa non eisiste. Os non afiliados temos que valernos doutras mañas pra ceibarnos da socaliña! Tamén se observa que as rapazas que andan a pedir fano sin aquil entusiasmo do comenzo; agora van á forza, de mala gana e deseando acabar con unha angueira que teñen que cumprir queiras ou non queiras.

A depuración deixou sin pan – sin ese pan que Franco prometeu a todolos españoes- a milleiros de probes funcionarios pais de familia que eran unha verdadeira garantía para a boa marcha da máquina administrativa. As acusaciós que serviron de base para desbotalos foron cousas nimias, cando non verdadeiras canalladas. Dende logo, ningún saiu por falta de competencia nin de honradez pra desempeñar os seus cárregos, o que indica que pra o novo réxime esas dúas condiciós son cousas adxetivas.

Como proba irrefutable de que esto non é mera suposición sinón unha creencia dos desgobernantes, temos o xeito de sustituir aos infelices destituidos. Calqueira que se fíe desa andrómena de “por la patria, el pan y la justicia” creerá que pra reemplazar aos cesantes se escolleu xente honrada e con boa preparación. Pois nada de eso; moi lonxe da xusticia metéronlle os empregos na man aos “caballeros mutilados” e aos excombatientes, xente analfabeta i educada, na súa maioría, nesa maravillosa escola de vicio e latrocinio que é o tercio, e agora estanse tocando os resultados de tan escolleita selección.

O Corpo de Correos que tiña o orgullo de cumprir ata a eisaxeración a misión que o estado lle encomendara, está hoxe desfeito i entregado en maus de de toda clás de maleantes. Fai poucos días faltáronlle 600 ptas. en sellos ao carteiro encargado da venta diles, que lle decía abraiado aos seus xefes: “Pero esto nunca pasó en Correos!” Ao que lle respondía un: “Es que jamás tuvimos la gentuza que ahora nos rodea.” O Administrador principal tivo que tomar medidas pra evitar que os novos empregados arrincasen os selos das cartas. Os xiros non chegan ao seu destino porque se quedan con iles os carteiros postos polos totalitarios e como derradeiro exempro de honradez azul alá vai iste: Nomearon carteiro dun pobo desta provincia -coido que de Ceclavín- a un indeseable que era ademais “caballero mutilado”. A guardia civil, xustamente alarmada ante o feito, considerouse na obriga de informar aos xefes de Correos que o tal “caballero” era un ladrón moi conocido diles. Os xefes a sua vez diron conocemento do informe a Direición Xeral que, contestou dicindo olimpicamente que “aquel caballero había lavado con su sangre su anterior conducta”, e despois deste arresto patriótico-terciario, ficaron tan tranquilos. Mais ós poucos días o “caballero” lembrouse das incautaciós, que a título de botín estaba afeito a levar a cabo, e saiu arreando con dez mil pesetas que aínda non se sabe quen as pagará. Pra min non sería dúbida: debía pagalas o autor da frase do lavado. E velaí de que xeito tan alegre e tan honrado nos están facendo a España grande.

30.- Recibo as  fotografías de Santa Mariña de Esposende que han de ilustrar a desventurada monografía feita por min xa hai tantos anos sin conquerir que saia a luz púbrica. Á parte do traballo que acerca de esta eirexa pubriquei na “Zarpa” en evitación dun pisotón  que quería darme o finado Vázquez Pardo, fixen logo a dichosa monografía con ouxeto de que saira nos “Arquivos” adicados a Murguía, mais por aquel entón traspapelou o orixinal a bruxa do Risco  e tivo que agardar pra os seguintes. Na primaveira do 36 compúxose e tirouse por fin, mais viñeron os bárbaros e milagreiramente salvouse da destrucción que aquiles salvaxes fixeron de libros e pubricaciós galegas. Arredados unhos dos outros os amigos aterrorizados pola criminal persecución de que fumos ouxeto, perdín o rastro dos meus malfadados traballiños e ao cabo en agosto diste ano D. Xesús Carro enteirouse de que a Santa Mariña estaba feita e a falla somentes das láminas correspondentes. Procurei rescatar as fotos e agora terei que ver si conquiro rematala anque sospeito que a impresión sexa tan cara que non podia chegar a pagala.

Iste calvario sufrido pola cativa monografía de Esposende non é nin máis nin menos que o que corren tódolos meus traballos. A “Santa Marta de Moreiras”, que tanto traballo me deu e na que tiña postas tantas ilusiós, alá dorme nun caixón porque sempre houbo dificultades pra que saíra. Os caciques do Seminario, que en outras cousas tiraban os cartos, regatearon e cicatearon decote as pesetas pras miñas pubricaciós. Certo que eu non teño a autoridade do Cuevillas, máis nono é menos que a min sempre me trataron con desdén universitario marcadísimo e que me tiveron nun lugar subalterno do que somentes logrei sair a conta de grandes esforzos e de impoñerme, fora modestia, pola calidade do meu traballo. Mentras non fun Inspector miráronme por enriba do hombreiro e cando podía comenzar a facer algo viñeron os fillos do ñáñigo a botar por terra tódalas miñas ilusiós. E menos mal que salvei a vida”

Non esquezades saciar a vosa curiosidade sobre este e outros proxectos visitando a páxina do Museo Provincial de Lugo